---

LJUDI < Baština < Narodna baština < Folklorno stvaralaštvo i baština < Usmena predaja, izričaji, jezik <  Narodna književnost

UVOD

---

Narodna književnost

Narodna ili usmena književnost je vid (rod) književnosti koji je postojao dugo prije pojave prvog pisma, a prenosila se oz generacije na generaciju; s koljena na koljeno. Ljudi su je koristili svakodnevno i bila je vezana za religijske obrede. Usmena književnost dijeli se na poeziju (epska, lirska, epsko-lirska) i prozu. Putem usmene književnosti ostvaruju se i prvi oblici komunikacije sa djecom ranog uzrasta. Narodna književnost je, prije svega, čuvar tradicije, jer na tmelju nje mnogo saznajemo o mentalitetu, kulturi i povijesti jednog naroda. Ona je slika sveukupnog života čovjeka starih vremena. Usmena književnost je u  početku imala ritualno-obredna i magijska obilježja, a to je u direktnoj vezi s procesom rada (zemljoradnja, stočarstvo, lov).

Osnovne odlike narodne književnosti

1. Stvaratelj (autor) narodnog djela je nepoznati talentirani pojedinac ili grupa pojedinaca; ime stvaratelja se gubi, a nositelj trajanja postaje narod i kolektivno pamćenje. Stvaratelj (stvaralac) je izvođač u usmenoj književnosti i kulturi i obično anoniman. On zastupa stajališta kolektiva. Djelo narodne književnosti prenosi se u neposrednoj usmenoj komunikaciji. Izvantekstovni elementi usmenog djela su tekstura i kontekst: a) Tekstura je način na koji se priopćava usmeno djelo (glasovna interpretacija, gestikulacija, mimika, ritam itd.); b) Kontekst predstavlja društvenu situaciju u kojoj se obavlja folklorni čin (sve okolnosti stvaranja: vrijeme, mjesto, reagiranje slušatelja i dr.)
2. Narodno djelo je stvarano kolektivno - izražava kolektivni (narodni) duh u jednom vremenu, a kolektivizam je naglašen u narodnoj književnosti.
3. Varijantnost (promjenjivost) je osnovno obilježje narodne književnosti koja omogućava izvođaču da unosi izmjene u djelo (svaki izvođač ima pravo to činiti) zbog čega postoji veliki broj varijanti određenih djela. Mijenjaju se oblik rečenica, početak i kraj, skraćuje se i produžuje, ali se osnovna tema i poruka zadržavaju.
4. Preventivna cenzura kolektiva; talentirani pojedinac, pjevač, svaki put je prilagođavao djelo ukusu publike.
5. Sinkretičnost (sinkretizam); narodna književnost istovremeno se može pjevati, igrati, svirati.
6. Stereotipnost (ponavljanje); djela u narodnoj književnosti imaju stereotipni početak, prisustvo ustaljenih motiva, ili kako se još nazivaju inicijalne formule (Bože mili, čuda velikoga... Bio jedan car pa imao tri sina), ustaljene epitete (jarko (sunce), lijepa (devojka), britka sablja, rujno vino) i ustaljene epske brojeve (3,7,9,12). Postoje stereotipi imena (Jerina je uvijek ime za nevernu ženu, a Anđelija za „vjernu ljubu"), mjesta, vremena, inicijalne i finalne formule (kojima se završava djelo (obično pjesma)).
7. Formulativnost. Formulativnost (formula, lat. pravilo, propis) je tehnika stvaranja i oblikovanja usmene književnosti pomoću formula. Formulativnost potječe iz samog odnosa stvaratelj-tradicija koji je recipročan, i u kome je usmena tradicija dominantna.
   Terminom formulativnost označavaju se ponavljanja ustaljenih elemenata u djelima narodne književnosti. Zahvaljujući različitim formulama, pjevači i kazivači su u mogućnosti da temu obrade pomoću izgrađenih obrazaca izražajnih i sadržajnih modela.
   Formulativnost se zapaža na nivou izražajnih oblika i na nivou sadržajnih oblika: a) ​​​​Izražajni oblici  predstavljaju stilske figure: stalni epiteti, usporedbe, gradacije, slavenske antiteze i druga izražajna sredstva. To su epiteti kojima se opisuju likovi, priroda, predmeti i situacije u usmenim djelima (primj. karakteristični početak većine narodnih pjesama ili priča, posebno epskih pjesama ili bajki); Sadržajni (sadržinski) oblici su misaona ponavljanja i prepoznaju se u svim bitnijim elementima strukture djela narodne književnosti: u motivima, likovima (tipski likovi), ustaljenim situacijama (megdani, ženidbe), opisima predmeta, kao i u nizu vjerovanja i obrednih ponašanja kao što su, na primjer, bratimljenje, kumstvo, moralni kodeks...
8. Kod lirskih pjesama stih je deseterac i ima cezuru (pauzu) poslije četvrtog sloga, a kod epskih pjesama stih je najčešće deseterac i petnaesterac i ima cezuru poslije šestog sloga.
9. Animizam; vjerovanje primitivnog čovjeka da sve što postoji ima dušu.
10. Spiritizam; vjerovanje da duh nije smrtan, ali ga običan čovjek ne može vidjeti; samo rijetki pojedinci imaju sposobnost stupanja u vezu sa duhom.

​
IZVOR  Narodna književnost. Wikipedija (sr) i dr.

Pojmovnik

​Varijantnost (promjenjivost). Varijantnost je bitno obilježje izražavanja narodne književnosti kroz varijante (inačice) kao posebni tip usmene komunikacije. U svakodnevnom životu se usmeno priopćavani događaji prenose u različitim varijantama od jedne do druge osobe. Iz same naravi usmenosti proizilazi i pojava različitih varijanti ostvarenja narodne književnosti. Svako izvođenje djela (pjevanje, guslanje, kazivanje) jedna je od varijanti tog dela. Tijekom izvođenja dolazi do spontanog mjenjanja pojedinih dijelova i detalja, koje pjevač ili pripovjedač prilagođava tipu i raspoloženju publike. Do varijantnosti dolazi i prilikom prenošenja djela iz jedne u drugu generaciju, s jednog na drugo podneblje. Uočava se više vidova varijantnosti:

• dijakronske (srp. dijahronijske), odn. vremenske varijante nastaju kao posljedica prenošenja usmenih sadržaja kroz vrijeme. Mnoge popularne teme, motivi, sižei (glavna misao, osnovna tema nekog djela), likovi opjevani su u različitim varijantama. Darovitost, talent pojedinih izvođača, kao i prostor i okolnosti izvođenja također utječu na pojavu varijanti. Primjer: Mnoge popularne teme, motivi, sižei, likovi opjevani su u različitim varijantama, o čemu svedoči, na primjer, uporedba pojedinih pjesama iz zbirki Vuka Karadžića s njihovim varijantama u starijim ili mlađim zapisima. Tijekom sakupljanja narodnih umotvorina Vuk je na različitim podnebljima, ali i kod različitih pjevača slušao različite obrade istih tema, a tu pojavu je slikovito označio kao "isto to samo malo drugačije". Prilikom tiskanja zbirki birao je umjetnički najuspješnije varijante.
• žanrovske varijante se odlikuju time da se isti motiv pojavljuje u djelima različitih književnih vrsta. ​Primjer: Vuk Karadić je, između ostalih, zabilježio dvije varijante bajke o zmiji mladoženji, ali je objavio i dvije varijante ove bajke, ispjevane u stihovima.​​

Promenljivost je posledica procesa nastanka i prenošenja narodnih umotvorina. U širem smislu, varijanta je svako izvođenje dela pred publikom. Zbog neposrednog kontakta pevača/kazivača sa slušaocima i okolnosti improvizacije, ,,tekst" je neponovljiv. Na žanrovsko-tematskom nivou, varijanta se određuje kao tvorevina zavisna od drugog usmenog dela (,,pravarijante"), od kojeg preuzima strukturne i saržajne osobenosti. Moguće je pratiti varijacije u okvirima istog poetičkog sistema.
Kao posledica pamćenja i simultanosti stvaranja/recepcije, varijantnost zavisi od: prenošenja ,,teksta" kroz generacije i kulturne zone; talenta stvaralaca; konteksta izvođenja, namene i stilske uobličenosti dela; žanrovskih normi. Na varijantnost utiče zainteresovanost slušalaca za temu, junaka, pa i usmeni žanr. Kada su događaji i ličnosti od šireg nacionalnog značaja, varijante se prenose tokom dugog vremenskog intervala. Usmeno pamćenje otkriva tada česte anakronizme, a nekada se varira i karakterizacija likova, uslovljena trenutkom i prostorom beleženja, uslovima života, shvatanjima određene (socijalne, etničke, konfesionalne) grupe, duhovnom i materijalnom kulturom. Te su promene uočljive i pri poređenju varijanata koje istovremeno nastaju u različitim sredinama.
Usmeni stvaraoci su uslovljeni kolektivnim stavovima i pogledom na svet. Ali, ne smeju se zanemariti pojedinačni afiniteti i talenat, važan za oblikovanje ,,teksta", čije estetske domete vrednuju slušaoci.
Do promena dolazi i zbog udela žanrovskih normi pri obradi motiva. Mada se narativno jezgro stabilno održava i u internacionalnom fondu, siže se realizuje prema lokalnim shvatanjima.

​Narodna književnost
Narodna (usmena) književnost sastoji se od priča i pesama koje su stvorili nepoznati talentovani pojedinci. Njihove umotvorine prenosile su se usmeno sa generacije na generaciju, a prvobitna priča ili pesma često je menjala svoj oblik i sadržinu jer je neko od prenosilaca tokom pričanja ili pevanja što dodavao ili izostavljao. Zato su narodne umotvorine delo mnogih pojedinaca, ali iz raznih krajeva i različitih vremena. Tvorci narodnih književnih dela nisu imali obrazovanje stečeno kroz školu (nisu bili pismeni), već su sticali znanje bogatim životnim iskustvom.
Naše narodne priče i pesme sačuvane su zahvaljujući Vuku Stefanoviću Karadžiću, koji ih je skupio, sredio i zabeležio, i tako sačuvao od zaborava. Njegovom zaslugom one su poznate i daleko van granica Srbije.

Varijantnost. Wikipedija (sr)

Narodna usmena književnost, legende i anegdote

• Poslovice
• Narodne priče i predaje - legende
• Molitve
• Mitologija
• Lirske pjesme
• Epske pjesme
• Narodne zdravice

Duhovna, odn. nematerijalna kultura je jedan od pojavnih oblika narodne kulture, pored materijalne i socijalne. Usmena književnost je jedna od sastavina duhovne kulture.

Podjela narodne književnosti na rodove i vrste

Narodna književnost djeli se na:

• Narodnu poeziju
• Narodnu prozu

Narodna poezija

Književni rodovi naridne poezije su:

1) narodne lirske pesme,
2) narodne epske pesme,
3) narodne lirsko-epske pesme
​
Svaki od navedenih rodova dalje se dijeli na književne vrste.

1. Narodne lirske pjesme dijele se na:

• mitološke
• religijsko-vjerske
• obredne
• običajne
• posleničke ili pjesme o radu
• ljubavne
• obiteljske/porodične
• šaljive
• domoljubne/rodoljubive ili pjesme o borbama i bitkama

2. Narodne epske pjesme se mogu dijeliti prema vremenu nastanka i u ciklusima:

• pjesme starijih vremena
• pjesme srednjih vremena
• pjesme novijih vremena

Podjela na cikluse ovisi o narodu i podneblju gdje epske pjesme nastaju. 

3. Narodne lirsko-epske pjesme dijele se na:

• balade
• romanse

Narodna proza

Književni rodovi narodne proze su:

1) pripovijetke
2) predanja
3) kratke narodne umotvorine.

Pripovijetke se prema temi dijele na:

• fantastične (fantastičke):
  • bajke
  • legende
  • basne
• realističke (realistične):
  • novele
  • šaljive priče
  • anegdote

Legende se dijele na:

• etimološke
• kulturno-povijesne/istorijske
• mitološke

Kratke narodne umotvorine dijele se na:

• poslovice,
• zagonetke
• pitalice
• brzalice
• basme, vračanja
• razbrajalice (brojanice)
• blagoslovi
• kletve
• zakletve

IZVOR  Narodna književnost. Opšte obrazovanje. Pristupljeno: 12.7.2025.

NARODNA POEZIJA

---

Književni rodovi narodne poezije su:

• Narodne lirske pjesme
• Narodne epske pjesme
• Narodne lirsko-epske pjesme​

Narodne lirske pjesme

Narodne lirske pjesme dijele se na:
​
1) mitološke,
2) religijsko-vjerske,
3) obredne,
4) običajne,
5) posleničke ili pjesme o radu,
6) ljubavne,
7) obiteljske/porodične,
8) šaljive,
9) domoljubne/rodoljubive ili pjesme o borbama.

Posleničke* ili pjesme o radu

Vrsta lirskih narodnih pjesama koje prate rad i pjevaju o njemu.
​
​*pòslenīk = retor. osoba koja radi posao od općeg interesa; djelatnik, marnik, trudbenik

Posleničke narodne lirske pesme - „Kujundžija i hitroprelja“ - SRPSKI JEZIK 7
Autor: OŠ Stevan Nemanja - Stenjevac Datum objave: 29.4.2020.
Opis. Srpski jezik i književnost - Posleničke narodne lirske pesme - „Kujundžija i hitroprelja“ Predavanje za 7. razred osnovne škole Predavač: Biljana Lazarević

Posleničke narodne lirske pesme (izbor) - Srpski jezik za 7. razred (#35) | SuperŠkola
Autor: SuperŠkola Datum objave: 7.8.2019.
Opis. Sve lekcije iz srpskog jezika za 7. razred možete naći i u plejlisti: SPRSKI JEZIK 7. R

Narodne epske pjesme

​Ep je spjev, koji pripovijeda u kontinuiranom narativu život i djela herojske ili mitološke osobe ili grupe osoba, drugim riječima, ep je opširno pripovijedanje u stihu o značajnim događajima s mnogo pojedinosti. On može zahvatiti cjelokupan život nekog naroda osobito u prikazu događaja koji su za njega sudbinski važni kao što su ratovi, utemeljenje države, putovanja i otkrića opće važnosti, sudbine izuzetno važnih ljudi.

​Epska pjesma obimom je manja od epa. Epska pjesma obrađuje redovno neki pojedini događaj, a ne neko sudbonosno zbivanje za neki narod u cjelini. Postoje i teorije da su veliki epovi nastali povezivanjem epskih pjesama u jedinstvenu cjelinu, ali postoje i takva shvaćanja prema kojima su neki ciklusi danas poznatih epskih pjesama zapravo ostatak ranijih epova.

Narodne epske pjesme se mogu dijeliti prema vremenu nastanka i u ciklusima:

• Pjesme starijih vremena
• Pjesme srednjih vremena
• Pjesme novijih vremena

Podjela na cikluse ovisi o narodu i podneblju gdje epske pjesme nastaju. 
​
Primjeri podjele narodnih epskih pjesama s područja Srbije i djelomično Crne Gore

1) Pjesme starijih vremena, koje se dijele na cikluse:
a) neistorijski / nepovijesni
b) pretkosovski
c) kosovski
d) ciklus o Kraljeviću Marku
e) pokosovski

2) Pjesme srednjih vremena, koje se dijele na cikluse:
a) hajdučki
b) uskočki

3) Pjesme novijih vremena, koje se dijele na:
a) ciklus o oslobođenju Crne Gore
b) ciklus o oslobođenju Srbije

Primjeri ciklusa epskih pjesama s područja sjeverne Albanije su Kângë Kreshnikësh ("Herojske pjesme"), tradicionalne pjesme herojskog legendarnog ciklusa albanske epske poezije (albanski: Cikli i Kreshnikëve ili Eposi i Kreshnikëve)

Bugarštice
​
Petar Hektorović 1555/1556. godine zabilježio je od ribara Paskoja Debelje s otoka Hvara i potom objavio u djelu Ribanje i ribarsko prigovaranje, u Veneciji, 1568. godine, pjesmu Marko Kraljević i brat mu Andrijaš. Pjesma pripada epskim pjesmama dugog stiha, koje se nazivaju bugarštice (po prijevodu arhaičnog glagola bugariti – tužno pjevati). Iz nje saznajemo da je Marko Krlajević, čuveni junak narodne epike, imao rođenog brata koji je bio veliki junak, još veći od Marka.

Kângë Kreshnikësh ("Herojske pjesme") 

Lahutë (gusle), žičani glazbeni instrument koji se svira gudalom i prati tradicionalne epske pjesme.
By Albinfo - Own work; instrument from the archive of Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike (National Center for folk activites), CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=45458657

Kângë Kreshnikësh ("Herojske pjesme") tradicionalne su pjesme herojskog legendarnog ciklusa albanske epske poezije (albanski: Cikli i Kreshnikëve ili Eposi i Kreshnikëve). Oni su proizvod albanske kulture i folklora koji se usmeno prenosi generacijama od strane albanskih rapsoda (lahutarë; guslari - izvođači epskih pjesama) koji ih izvode pjevajući uz pratnju gusala (alb.  lahutë) -  neki pjevači koriste alternativno čifteliju (alb. çifteli), albanski narodni instrument.
Albansko tradicionalno pjevanje epskih stihova napamet jedno je od posljednjih preživjelih te vrste u modernoj Europi, i posljednje preživjelih balkanskih tradicija. Pjesme ciklusa pripadaju herojskom žanru, odražavajući legende koje prikazuju i veličaju herojska djela ratnika neodređenih starih vremena. Epska poezija o prošlim ratnicima indoeuropska je tradicija koju dijele Južni Slaveni, ali i druge herojske kulture poput rane Grčke, klasične Indije, ranosrednjovjekovne Engleske i srednjovjekovne Njemačke.

Povijesni pregled. Pjesme umjetničke epike duhovne kulture Albanaca. Ep o Krajišnicima poetski je odjek više segmenata zajedničkog života (6.-8. st.), ali i stoljetnih međunacionalnih sukoba, ilirsko-albanskih obračuna i krvoprolića sa slavenskim došljacima s juga u Iliriku (Balkan). Od njihovog dolaska do 14. st., a posebno u 13.-14. st., ovaj sukob se zaoštravao i širio, kako kaže povjesničar A. Buda (1986), u vrijeme jačanja središnje srpske feudalne moći Nemanjića. Čak se i njemački epikolog M. Lambertz (1958.) slaže da te pjesme potječu iz vremena doseljavanja Slavena preko Donjeg Dunava na Balkan i još čuvaju sjećanje na stare ratove Ilira ili Albanaca protiv Slavena koji su hrlili oko vremena 700-800. Ovi su spjevovi među posljednjim epovima koji su početkom ovoga tisućljeća djelovali u Europi i s pravom se kaže da imaju svoje mjesto u sferi svjetske epike.

Prostor. U današnjoj Albaniji ima mnogo područja gdje se ep pjeva. Vjeruje se da je prisutan u područjima kao što su Malësia e Madhe, Dukagjin, Has i mnogim drugim okruzima. Osim na području Albanije, ciklus se pjeva i na područjima Kosova, poput Peći, Đakovice, Prizrena, Dečana, Orahovca i drugih.
Uglavnom sjeverne zemlje naseljene Albancima, posebno iznad rijeke Drim: od sjeverozapadne obale do sjeveroistočnih pokrajina, uključujući Krajë (Skadarska Krajina), Malesia e Madhe (Malesija), Dukagjin, Nikaj - Mertur, Malesia e Gjakovica (Đakovićka Malesija), Sanxhak (Sandžak), itd. Pjesme ovog ciklusa pjevaju se i južno od Drima, posebno u regijama Pukë, Lumë i Dibër (Debar). Neki tragovi također se nalaze u Lezhë, Krujë i sjevernim provincijama Elbasanid i Librazhd. Preko planina, preko raseljenih Kosovara, stigli su do okruga Elbasan, Drač, Lushnjë i Fier. 
​
Sadržaj. U središtu ovog epa su dva brata Muji i Halili. Ep priča priče o dva brata, kao i pjesmu koja uključuje Ajkuninu tužbalicu za sinom Omerom (pjesma Ajkuna oplakuje Omera; alb. Ajkuna qan Omerin) ili inače poznata kao Vaji i Ajkunës.

Zapisi. Pjesme su prvi put u pisanom obliku prikupili franjevački svećenici Shtjefën Gjeçovi, Bernardin Palaj i Donat Kurti u prvim desetljećima 20. stoljeća. Palaj i Kurti su konačno prvi objavili zbirku ciklusa 1937. godine, koja se sastojala od 34 epske pjesme s 8199 stihova na albanskom. Važna istraživanja proveli su strani znanstvenici poput Maximiliana Lambertza, Fulvija Cordignana, a posebno 1930-ih Milman Parry i Albert Lord, dva utjecajna homerska učenjaka sa Sveučilišta Harvard. Lordova izvanredna kolekcija od preko 100 pjesama koja sadrži oko 25.000 stihova sada se čuva u zbirci Milman Parry na Sveučilištu Harvard. Posljednjih desetljeća obavljen je znatan posao. Mnogo godina predvođeni Antonom Çetom i Qemalom Haxhihasanijem, albanolozi su objavili više tomova o epici, a istraživanja su proveli znanstvenici poput Rrustema Berishe, Antona Nikë Berishe, i Zymera Ujkana Nezirija. 

Do početka 21. stoljeća prikupljeno je oko pola milijuna stihova ciklusa (broj koji uključuje i varijacije pjesama). 23 pjesme koje sadrže 6165 stihova iz zbirke Palaja i Kurtija preveli su na engleski Robert Elsie i Janice Mathie-Heck, koji su ih 2004. objavili u knjizi Pjesme krajišnika ili Herojske pjesme (Këngë Kreshnikësh). Godine 2021. Nicola Scaldaferri i njegovi suradnici Victor Friedman, John Kolsti i Zymer U. Neziri objavili su Wild Songs, Sweet Songs: Albanska epika u zbirkama Milmana Parryja i Alberta B. Lorda. Pružajući potpuni katalog albanskih tekstova i snimaka koje su prikupili Parry i Lord s izborom od dvanaest najznačajnijih pjesama na albanskom uključujući i prijevode na engleski jezik, knjiga predstavlja autoritativni vodič kroz jednu od najvažnijih zbirki balkanske narodne epike koja postoji. 

IZVOR Kângë Kreshnikësh. Wikipedija (en)
PROČITAJ VIŠE  ​Eposi i kreshnikëve. Wikipedija (al)

---

Kosovo | The Legendary Epic of Kosovo | Isa Elezi-Lekgjekaj | The Song of Halil’s Wedding (vv 1-20)
Autor: Fondazione Giorgio Cini Datum objave: 23.11.2018.
Opis. “The Song of Halil’s Wedding”. Isa Elezi-Lekgjekaj (Isa Muriqi), voice and lahuta (Rugova, Kosovo). This video presents the opening twenty verses of a performance of the “Song of Halil’s wedding”. It is part of the legendary epic cycle of Kreshnike, the borders heroes; the protagonists are the two brothers Muji and Halil and their friends, and the song tells the story of the heroic feats accomplished by the young Halil in order to marry the beautiful Gjeline, daughter of the king of Talir. These songs are often shared among different cultures and languages of the Balcanic area. Singers accompany themselves with a one string fiddle, known as gusle in the Slavic languages and lahuta in Albanian. Today the most important area of presence of these songs is the region of Rugova, in Kosovo, at the border with Montenegro. They are still performed during social gathering, festivities and wedding parties. The singers ‘compose in performance’ their song, re-combining each time a repertory of verses and expressions (formulae) in different ways, while keeping always the core of the story to be narrated.  Isa Elezi-Lekgjekaj is today widely recognized as the greatest living performer of Rugova. The importance of legendary epic songs in the border areas between Montenegro, Bosnia, Albania and Serbia, was, among others, highlighted by the fundamental research of Milman Parry and Albert Lord in the 30s of the last century; the research and the study of these repertoires, in relation to the writing of the Homeric epic, allowed the two scholars to focus on concepts of fundamental importance in the study of both written and oral epic traditions. Moreover, some of the landmark figures of ethnomusicology like George Herzog and Béla Bartók were attracted by the musical features of these songs and provided the first significant analytical contributions. The song of Halil was performed during the concert The legendary epic of Kosovo, promoted by the Institute of Comparative Music Studies at the Fondazione Giorgio Cini. The event, coordinated by Nicola Scaldaferri, was introduced by a seminar with David Elmer, Zymer Neziri and Ettore Cingano, and saw the collaboration of Leav (University of Milan), Milman Parry Collection of Oral Literature, Harvard University, Albanological Institute of Prishtina, Durham University's Department of Music. Fondazione Giorgio Cini, Venice, 13 November 2018 More on this event: http://www.cini.it/en/events/seminar-... Preliminary research: http://leavlab.com/the-song-of-halils... Filming: Simone Tarsitani, Carlo Mezzalira, Costantino Vecchi Video: Simone Tarsitani Translation of the lyrics: Nicola Scaldaferri

Eposi i Kreshnikëve
Autor: ObserverKult Datum objave: 27.6.2022.

Eposi i Kreshnikëve: Fuqia e Mujit (Dasma & Mbyllja)
Autor: Lotus Online Studio Datum objave: 3.7.2023.
Opis. Fabula Muji ishte nje bari i thjeshtë, i cili vihej në lojë nga gjithë fshati. Nje dite, edhe pse shumë i shqetësuar sepse i kishin humbur lopet qe kishte nxjerre per te kullotur në mal, si njeri i mire dhe i dhembshur qe ishte, lë mënjanë natyrën njerëzore egoiste dhe kujdeset për disa femije ne mal, te cilet po qanin deri sa erdhën Zanat. Kur ato pane miresine e tij, duke e ushqyer me qumështin e tyre, i dhuruan atij fizik dhe forcë të jashtëzakonshme. Kjo force, si dhe vlerat e tij si njeri, e bëna ate kryetar. Ai luftonte për mbrojtjen e trojeve dhe nderit te familjes. Burimi i textit: https://12vite.com/populli-kenge-te-e...

Eposi i Kreshnikëve: Fuqia e Mujit
Autor: Lotus Online Studio Datum objave: 28.12.2022.
Opis. Fabula Muji ishte nje bari i thjeshtë, i cili vihej në lojë nga gjithë fshati. Nje dite, edhe pse shumë i shqetësuar sepse i kishin humbur lopet qe kishte nxjerre per te kullotur në mal, si njeri i mire dhe i dhembshur qe ishte, lë mënjanë natyrën njerëzore egoiste dhe kujdeset për disa femije ne mal, te cilet po qanin deri sa erdhën Zanat. Kur ato pane miresine e tij, duke e ushqyer me qumështin e tyre, i dhuruan atij fizik dhe forcë të jashtëzakonshme. Kjo force, si dhe vlerat e tij si njeri, e bëna ate kryetar. Ai luftonte për mbrojtjen e trojeve dhe nderit te familjes. Burimi i textit: https://12vite.com/populli-kenge-te-e...

Eposi i Kreshnikëve: Muji dhe zanat
Autor: Lotus Online Studio Datum objave: 27.3.2023.
Opis. Muji tashmë ishe bërë i mirënjohur e i rëndësishem në krahinën e tij. Jeta e tij dukej e qetë dhe e rregullt derisa ai vendosi të ndërmerrte hapin e rradhës... --- Muji ishte nje bari i thjeshtë, i cili vihej në lojë nga gjithë fshati. Nje dite, edhe pse shumë i shqetësuar sepse i kishin humbur lopet qe kishte nxjerre per te kullotur në mal, si njeri i mire dhe i dhembshur qe ishte, lë mënjanë natyrën njerëzore egoiste dhe kujdeset për disa femije ne mal, te cilet po qanin deri sa erdhën Zanat. Kur ato pane miresine e tij, duke e ushqyer me qumështin e tyre, i dhuruan atij fizik dhe forcë të jashtëzakonshme. Kjo force, si dhe vlerat e tij si njeri, e bëna ate kryetar. Ai luftonte për mbrojtjen e trojeve dhe nderit te familjes.

Eposi i Kreshnikëve: Dasma e Mujit (kërkimi i dasmorëve)
Autor: Lotus Online Studio Datum objave: 23.5.2023.
Opis. Eposi i Kreshnikëve vazhdon. Në këtë video Muji kërkon dasmorët të cilët nuk po ktheheshin. Në filim, Muji ishte nje bari i thjeshtë, i cili vihej në lojë nga gjithë fshati, por fale guximit, mirësisë dhe këmbënguljes se tij ai po behej hero per krahinen. Tani atij i duhet të përballet me të panjohurën për të rigjetur nusen e tij.
Prijevod (Google). Ep o krajišnicima: Svadba Mujina (potraga za mladoženjom) Epopeja Krajišnika se nastavlja. U ovom videu Muji traži svatove koji se nisu vratili. Muji je u početku bio običan pastir, kojem se rugalo cijelo selo, ali je zahvaljujući svojoj hrabrosti, dobroti i upornosti postao heroj pokrajine. Sada se mora suočiti s nepoznatim kako bi ponovno pronašao svoju nevjestu.

Eposi i Kreshnikëve: Adrian Progni & Denada Hysa
Autor: Adrian Progni Datum objave: 24.2.2021.
Opis. IDENTITETI SHQIPTAR "Eposi i Kreshnikëve" Ideja dhe Skenari: Adrian Progni Moderatore dhe Folëse: Denada Hysa (Figura e Zanës: Denada Hysa)

Narodne lirsko-epske pjesme

Narodne lirsko-epske pjesme dijele se na:

• balade
• romanse

Narodne balade
​
Hasanaginica (Asanaginica) je usmena balada, koja je nastala između 1646. i 1649. u Imotskoj krajini i prepričavala se s koljena na koljeno po Imotskom i okolini, postojeći tako u usmenom obliku, dok je nije preveo i objavio u putopisu Putovanja po Dalmaciji (Viaggio in Dalmazia), objavljenom u Veneciji 1774. godine, talijanski  putopisac i etnograf Alberto Fortis nazivajući je "morlačka balada" (morlačka = ilirička). Oduševljen zagonetnim sadržajima i složenošću lika Hasanaginice, pjesmu je iz Fortisovog talijanskog izvornika Goethe preveo na njemački jezik 1789. godine.
I sam Vuk Karadžić napisao je da je ovo bila "prva naša pesma koja je se pojavila u učenoj Evropi". Karadžić nije uspio ovu pjesmu pronaći "u narodu", tako da je nakon dugog neuspješnog traganja za pjevačima koji bi je možda mogli znati, u treći tom bečkog izdanja Srpskih narodnih pjesama uvrstio tekst pjesme služeći se Fortisovim izvornikom. Vuk je pjesmama koje pripadaju tom žanru dao naziv "pesme na međi", misleći pritom na granicu između ženskih (lirskih) i muških (epskih) usmenih tvorevina.
Ta narodna epsko-lirska pjesma do u naše vrijeme u južnim predjelima zabilježena je osam ili devet puta. Fortis nije toliko poznavao hrvatski jezik kako bi u pjesmi mogao do kraja prepraviti ikavske oblike, već se pretpostavlja da mu je u prijevodu vjerojatno pomagao neki domaći čovjek. Dakle, što se tiče jezičnih osobitosti, Fortis je ostvario jedino tu preinaku ikavizama u jekavizme, ali ne do kraja pjesme. Fortisovu Asanaginicu do kraja je poijekavijo Vuk Karadžić. On je glasovno, oblično, sintaktički poštokavio Asanaginicu po vlastitom ukusu. Preveo je od Fortisov prijevod na talijanski, proglasivši je srpskom književnošću. 
Znanstveno proučavanje i bavljenje Asanaginicom započinje tek sredinom druge polovice 19. stoljeća, čemu je najviše pridonio slovenski filolog Franc Miklošič, koji je nakon dvadesetak godina proučavanja potvrdio svoje pretpostavke da je ipak riječ o jezičnom izričaju osobitom za područje Imotske krajine te je na osnovu te pretpostavke, a kasnije i potvrde zaključio da je i sama balada nastala na spomenutom mjestu.

NARODNA PROZA

---

Književni rodovi narodne proze su:

• pripovijetke
• predanja (usmeno predanje), predaje*
• kratke narodne umotvorine

*Prȅdaja = u hrvatsskom jeziku često ima i značenje "legende", pored ostalih: nepisana povijest, istina, iskustva itd. koje se prenose s koljena na koljeno, usmena tradicija, podatak iz prošlosti bez dokaza; predanje [usmena predaja; narodna predaja]

U svim djelima narodne proze naši preci kazivali su o svom životu i svojim težnjama. Iz tih priča saznaje se o njihovoj borbi protiv tajanstvenih prirodnih i društvenih sila, velikoj želji da se pobjedi, snovima o sretnom životu i pravdi.

Pripovijetke

Pripovijetka, naziv koji se u književnoteorijskoj terminologiji zajedno s pojmovima novele, pripovijesti ili priče često rabi kao oznaka za proznu vrstu manju od romana. Kako se za opću oznaku kratkoga proznog oblika nasuprot romanu uobičajio pojam novele, pripovijetkom se najčešće naziva onaj pripovjedni oblik koji duljinom i kompozicijskim osobinama stoji između novele i romana, a naziv pripovijest zadržava se za nešto dulju pripovijetku, odn. za kratki roman. Radnja pripovijetke zasniva se na jednom događaju koji uključuje više likova, ali je prikaz njihova karaktera kao i prikaz okolnosti radnje podređen samoj priči ili fabuli. Pojmom pripovijetke označavaju se i usmenoknjiževni oblici bajke, legende i predaje.

Pripovijetke se prema temi dijele na:

Fantastične (fantastičke):

• bajke
• legende
• basne

Realističke (realistične):

• novele
• šaljive priče
• anegdote

IZVOR  Pripovijetka. Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2025. Pristupljeno 12.7.2025.

Šaljive narodne priče

Šaljive narodne priče pripadaju narodnoj književnosti. U njima se govori o nekom šaljivom događaju ili smešnoj situaciji, iznose se smešni postupci i sve ono što bi moglo da izazove smeh. Vezane su za stvarnost i u njima nema ničeg fantastičnog.
Šaljive narodne priče najčešće su kratke. U njima je sve svedeno na najmanju moguću meru: sam događaj, opis, dijalog, a sve u nameri da njen kraj bude što efektniji i uspešniji. Često šaljive narodne priče sadrže u sebi, pod vidom komične situacije, oštru kritiku. 

Sakupljači srpskih narodnih priča. Vuk Stefanović Karadžić je sakupljao sve vrste narodnih umotvorina, pa i šaljive narodne priče i objavljivao ih u zbirkama od početka 19. veka. Osim njega poznati sakupljači narodne književnosti bili su Vuk Vrčević, Luka Grđić Bjelokosić.

Likovi. Što se tiče likova, u šaljivim narodnim pričama često se ismevaju određene grupe ljudi. To su uglavnom popovi, age, spahije, trgovci, određene žene itd. Postoji mnogo tipskih likova: po nepisanom pravilu svekrve i tašte su zle, a devojke vredne i dobre. Ljudi iz naroda su mudri, dosetljivi, snalažljivi, a razni ugnjetači i osvajači nespretni, glupi, sebični, podmukli. Najpoznatiji tipski likovi su Era, Nasredin Hodža i Ćosa, a postoje i priče sa Vukom Dojčevićem, šaljivim likom iz Crne Gore. U mnogim pričama javlja se i Ciganin, a postoje i priče sa Kraljevićem Markom.


Ćosa. U šaljivim pričama o Ćosi saznajemo da je to lice slabog fizičkog izgleda, ali je veoma mudro i lukavo. Ćosa pobeđuje čak i mnogo jače od sebe. Neke priče o Ćosi:

• Laž za opkladu
• Ćoso i divovi

Ero. Ipak, najpoznatiji srpski junak je Ero, seljak koji uvek pobeđuje svoje protivnike svojom mudrošću i upornošću. Protivnici su mu najčešće Turci, age, begovi, kadije, ali to mogu biti i drugi razni predstavnici vlasti. U pričama o Eri vidi se odnos srpskog naroda prema Turcima. Erini postupci isti su kao i postupci naroda. Erina mržnja prema turskim osvajačima, jeste mržnja naroda. Najpoznatije priče i anegdote o Eri su:

• Ero i kadija
• Ero i Turčin
• Ero s onoga svijeta
• Ere poje vrbu

Nasradin hodža
Glavni članak: Nasradin hodžaVeoma česte su i priče o Nasradinu hodži, čije se ime javlja u mnogo varijanti: Nasrudin, Nasredin, Nasradin, Nastradin i tome slično. Po predanju, Nasradin Hodža je živeo u Turskoj u 14. veku. Priče i šale koje mu se pripisuju prvi put su štampane sredinom 19. veka u Istanbulu i od tada su doživele bezbroj izdanja na svim svetskim jezicima. Priče o Nasredinu Hodži popularne su u Turskoj, Bugarskoj, u Arabiji, u Albaniji i na Kavkazu tj. na području bivšeg Osmanskog carstva. U svim tim zemljama Nasradin je predstavljen kao veseljak, šaljivdžija, a njegov humor je vedar, optimistički. Ma šta ga snašlo u životu, Nasradin-hodža ne očajava. Dolaskom Turaka u srpsko govoreće prostore postao je popularna ličnost i kod nas, najviše zbog toga što je njegov humor bio blizak narodu. U srpskom jeziku anegdote o Nasradinu Hodži bile su veoma popularne, pa je tokom 19. veka i na srpskom objavljeno nekoliko zbirki, od kojih je najpoznatija zbirka Stevana Sremca iz 1894. godine. Nasradin Hodža prikazivan je po pravilu kao starac sa dugačkom sedom bradom i sedom kosom i sa velikim belim turbanom na glavi, obučen u tursku nošnju. Magarac je njegov nerazdvojni pratilac, a Nasredin ga često jaše obrnuto okrenut u sedlu. Najpoznatije šaljive priče o Nasredinu hodži su:

• Hodža se boji za krčag
• Krepao kotao
• Ne treba verovati magarcu
• Sapun vrani na poklon
• Bolje smokve nego rotkve
• Pun tanjir vode
• Koju bi ženu hodža spasio
• Centar sveta

Inače, Nasradinov grob nalazi se u malom gradu Akšehiru u Turskoj u kome se održava međunarodni festival karikature. Tako je počela da se ostvaruje ideja da Akšehir postane centar sveta, kao što je to napisano u jednoj staroj priči o Nasradinu. Pitali ljudi hodžu gde je centar sveta, a on im reče: „Evo, ispod kopita zadnje noge mog magarca, pa pogledajte!" Pošto se niko nije usudio da podigne nogu magarcu, centar sveta je ostao u Akšehiru.

Poznate šaljive narodne priče

• Krepao kotao
• Zla žena sačuvala muža
• Kako se Kraljević Marko junaštvu naučio
• Kapa i svat
• Nesrećniku se ne može pomoći
• Kako Ciganin nauči konja gladovati
• Utopio se pop što nije ruku dao
• Pustio bi ja njega, al' neće on mene
• Zvali magarca na svadbu
• Pop u trnju
• Seljaci kupuju pamet
• Kupovao naočare da zna čitati

IZVOR  Šaljive narodne priče. Wikipedija (sr)

Legende (predaje)

Prȅdaja = nepisana povijest, istina, iskustva, legende itd. koje se prenose s koljena na koljeno, usmena tradicija, podatak iz prošlosti bez dokaza; predanje [usmena predaja; narodna predaja]

Legende se dijele na:

• etimološke
• kulturno-povijesne/istorijske
• mitološke

Legenda o Petru Klepcu

Petar Klepac,  slovenski Peter Klepec, dijalektalno Pitr Kljepc (rođen u selu Mali Lug podno goranske, gerovske, odn. čabarske Svete Gore) je legendarni hrvatski  div nadnaravnih moći iz Kupsko-čabarske doline na granici između Hrvatske i Slovenije. Junak je u kojeg su ljudi predajom ugradili najbolje vrline goranskog čovjeka: hrabrost, otpornost na nedaće, bistar um, plemenitost i smisao za humor. Prema predaji na (goranskoj) Svetoj Gori primio je čudesnu snagu kojom je pomagao slabima i nesretnima te protjerivao  neprijatelje.
Zbog opisa njegove snage se spominje da je gredu koja je bila 4,5 m dugačka, 85 cm široka i 15-20 cm visoka donio sa Svete gore za kuću koju je gradio u svom rodnom mjestu.

PROČITAJ VIŠE
NORIC, Anja; PERINIĆ LEWIS, Ana: Petar Klepac/Peter Klepec/Pitr Kljepc: junak na granici i manifestacije njegove snage. Narodna umjetnost 55, br. 1 (2018): 158-158. (PDF)

• Sažetak. Pričanje priča i mitologija stari su kao i čovječanstvo. Neki smatraju da je uloga mitova “ujediniti skupine, plemena, nacije ili druge entitete, gdje se uspostavljaju oko nekih zajedničkih ideja, vrijednosti i opredjeljenja” (Stugu 2003). Takav ujedinjujući element naročito je potreban nacijama, koje ga obično nalaze u mitovima gdje lik junaka često utjelovljuje poželjne nacionalne značajke. Budući da mitovi prije rođenja nacionalnih država nisu poznavali granice, neki su junaci zajednički za više nacija. Primjer takvog junaka jest i hrvatski Petar Klepac/slovenski Peter Klepec/dijalektalno Pitr Kljepc, junak iz Kupsko-čabarske doline na granici između Hrvatske i Slovenije, koji još uvijek živi u suvremenim lokalnim usmenim predajama. Riječ je o snažnom junaku s “dvije domovine”, a predaje o njemu dio su heterogene nematerijalne baštine u dolini. Ovaj se rad bavi snagom tog narodnog junaka, te manifestacijama njegove snage u pograničnom području i šire, u narodnoj predaji i zapisima na čitavom teritoriju dviju zemalja, u njegovim različitim ulogama pri stvaranju i mobilizaciji identiteta te u turističkoj promidžbi.

Legenda o Rozafi

LEGJENDA E ROZAFES !!!
Autor: Nadir Mura Datum objave: 15.4.2023.
Opis. Shperndaje - Legjenda me e vjeter e trojeve ilire, kultura e shqipeve e paharruar nder shekuj, misteri i mbuluar me mjegull, Rozafa Legend, La Legenda di Rozafa
Prijevod. LEGENDA O ROZAFI Rasprostranjenost - Najstarija legenda ilirskih zemalja, kultura Albanaca koja nije zaboravljena kroz stoljeća, misterija prekrivena maglom.

Ostale legende

​Hrvatske narodne priče: Legenda o nastanku Velebita i Jadranskog mora
Autor: Bajke Datum objave: 3.4.2022.
Opis. Autor priče je Nikola Šimić Tonin Prema motivima legende o nastanku Velebita i Jadranskog mora. Zanimljivu legendu 2013. godine ispričao je tada 82 - godišnji Aleksandar Lešo Santini iz Turnja, a zapisala ju je profesorica Danijela Deković, predsjednica Udruge glagoljaša Zadar i voditeljica Male škole glagoljice.

​Crnom Gorom: Legenda - Pripitomiti Planinu HD
Proizvodnja: RIVchannel; Datum objavljivanja: 28.11.2018.
Izvorni opis: Kuči - Legenda o tome kako su ljudi pokusali da pripitome strašne ćudi planine zimi i da li su uspjeli, ispričaće nam Deda Nikprelević.

Predanja / Predaje

Usmeno predanje, predaja ili usmena tradicija, je oblik ljudske komunikacije u kojoj se znanje, umetnost, ideje i kulturni materijal primaju, čuvaju i usmeno prenose sa jedne generacije na drugu. Prenos se odvija kroz govor ili pesme i može uključivati narodne priče, balade, epove, prozu ili poeziju. Na ovaj način je moguće da društvo prenosi usmenu istoriju, usmenu književnost, usmeno pravo i druga znanja kroz generacije bez sistema pisanja, ili paralelno sa sistemom pisanja. Religije kao što su budizam, hinduizam, katolicizam i džainizam, na primer, koristile su usmenu tradiciju, paralelno sa sistemom pisanja, da bi prenele svoje kanonske spise, rituale, himne i mitologije sa jedne generacije na drugu.

Usmeno predanje podrazumeva informacije, sećanja i znanje koje su zajedničke grupe ljudi, tokom mnogih generacija; nije isto što i svedočenje ili usmena istorija. U opštem smislu, „usmena tradicija“ se odnosi na podsećanje i prenošenje specifičnog, sačuvanog tekstualnog i kulturnog znanja putem vokalnog iskaza. Kao akademska disciplina, odnosi se i na skup predmeta proučavanja i na metod kojim se oni proučavaju. 
Proučavanje usmene tradicije razlikuje se od akademske discipline usmene istorije, koja je beleženje ličnih sećanja i istorije onih koji su doživeli istorijske ere ili događaje. Usmena tradicija se takođe razlikuje od proučavanja usmenog govora, definisanog kao misao i njeno verbalno izražavanje u društvima u kojima su tehnologije pismenosti (naročito pisanje i štampa) nepoznate većini stanovništva. Folklor je vrsta usmene tradicije, ali znanja koja nisu folklorna su usmeno prenošena i tako sačuvana u ljudskoj istoriji. 
Prema Džonu Foliju, usmena tradicija je drevna ljudska tradicija koja pronalazimo u „svim krajevima sveta”.

​Prenošenje. Usmena tradicija se suočava sa izazovom tačnog prenošenja i proverljivosti tačne verzije, posebno kada kulturi nedostaje pisani jezik ili ima ograničen pristup alatima za pisanje. Usmene kulture su koristile različite strategije koje to postižu bez pisanja. Na primer, jako ritmičan govor ispunjen mnemotehničkim uređajima poboljšava pamćenje i ponavljanje. Nekoliko korisnih mnemotehničkih sredstava uključuju aliteraciju, ponavljanje, asonancu i poslovične izreke. Pored toga, stih je često metrički sastavljen sa tačnim brojem slogova ili morae. Stihovi epa ili teksta su obično kreirani tako da se dugi i kratki slogovi ponavljaju prema određenim pravilima, tako da ako se napravi greška ili nenamerna promena, unutrašnji pregled stiha otkriva problem. Usmena tradicija se može preneti kroz predstave i glumu, kao što u savremenom Kamerunu pokazuju Grafiji ili Graslenderi koji izvode i drže govore kako bi podučavali svoju istoriju kroz usmenu tradiciju. Takve strategije olakšavaju prenos informacija bez pismenog posrednika, a mogu se primeniti i na usmeno upravljanje. 

IZVOR  Usmeno predanje. Wikipedija (rs)

​Predanja

• Demonološka ili mitska predanja
• Etiološka predanja
• Istorijska predanja
• Kulturno-istorijska predanja

---

Kratke narodne umotvorine

• Poslovice i izreke
• Zagonetke
• Pitalice
• Basme, vračanja
• Brzalice
• Razbrajalice (brojanice)
• Blagoslovi
• Kletve
• Zakletve​

Kraljević Marko

Marko Mrnjavčević, poznatiji kao Kraljević Marko (oko * 1355. – 17.5.1395., Rovine, Vlaška), bio je srpski kralj, koji je vladao u razdoblju 1371. – 1395. u kraju oko Prilepa Kraljević Marko je vremenom izrastao u mitološku figuru, i tako postao nacionalni junak u narodnim predajama i pripovijetkama Bugara, Srba, Makedonaca,  Hrvata, Slovenaca, Crnogoraca, Rumunja (i uopće naroda Balkanskog poluotoka). U narodnoj predaji on je zaštitnik i spasitelj kršćanstva za vrijeme duge osmanske  okupacije Balkana.

Kraljević Marko, kao stvarna povijesna osoba

Marko je bio sin kralja Vukašina Mrnjavčevića, suvladara srpskog cara Uroša V koji nije imao djece, pa je samim tim Marko bio legitimni pretendent na srpsko carsko prijestolje. Nakon smrti svog oca je vladao područjem koje je obuhvaćalo dijelove današnje Sjeverne Makedonije (zapadni dio), s dijelovima sjeverne Grčke  (krajevima oko Kastorije i Florine) te dijelom istočne  Albanije (krajem oko grada Korçë). Stolovao je u Prilepu, a iako je njegov otac bio srpski kralj Vukašin Mrnjavčević, iz srednjovjekovne vlastelinske obitelji  Mrnjavčevića, a majka mu je bila srpska vlastelinka  Alena (ili Elena?), Marko se nije uspio nametnuti kao vladar cijele Srbije nakon smrti cara Uroša.
Stvarni Kraljević Marko imao je ženu  Jelenu (kćer obližnjeg srpskog velikaša Hlapena, vladara Verije i  Vodena u sjevernoj Grčkoj), koliko se zna nisu imali potomaka. Njegov otac Vukašin poginuo je 1371. godine za vrijeme Bitke na Marici borivši se protiv Turaka. Marko za razliku od oca nije sudjelovao u toj presudnoj bitci, nego je prihvatio otomansku vlast i postao njihov  vazal.
Turci su i nadalje tolerirali njegovu vlast nad njegovim dotadašnjim lenskim zemljama, a on je pak zauzvrat morao ratovati na njihovoj strani protiv svojih dojučerašnjih saveznika i rođaka. U jednoj takvoj bitci je i poginuo zajedno s Konstantinom Dragašem (koji je bio u sličnom vazalnom odnosu). Godine 1395. morao je otići boriti se u Vlašku kod mjesta Rovine protiv kršćanske  vlaške vojske.
Zanimljivo je da je Kraljević Marko nekako uspio izbjeći svoju vazalnu obavezu i nije sudjelovao u povijesnoj  Kosovskoj bitci (1389.). Područje pod njegovom upravom nije pogodila gorka sudbina velikog poraza, stanovništvo se čak povećavalo, što je vjerojatno bila posljedica relativno slobodne vlasti. Tek 70 godina nakon smrti Kraljevića Marka, njegove zemlje podjeljene su, ali ovaj put kao turski timar, no čak i tada uspjeli su neki daleki Markovi kršćanski rođaci postati vlasnici tih posjeda (timara).

Lik Kraljevića Marka na jubilarnoj poštanskoj marci (crtež po skulpturi Ivana Meštrovića)

Kraljević Marko u srpskoj epskoj poeziji
​
U srpskoj narodnoj poeziji, Kraljević Marko je super junak Heraklove razine, i on posjeduje nadljusku snagu, u stanju je stiskom šake istisnuti vodu iz suharka starog devet godina. Njegovovo omiljeno oružje je topuz od 66  oka (85 kg) i ima konja Šarca kojeg si je odabrao jer je bio jedini kojega nije mogao zbaciti.
U pjesmama se ističe njegovo viteško junaštvo, iako je i on poput Herakla sklon naglim izljevima bijesa, on uvijek ostaje zaštitnik siromašnih i nemoćnih, čuvar zakona i reda, čak i onda kad to ide na njegovu štetu. Kraljević Marko je i milosrdan, u jednoj pjesmi on žali što je ubio boljega junaka od sebe albanskog  razbojnika Musu Kesedžiju. U drugoj pak pjesmi Marko se odlučuje pomoći tadašnjem zakonitom srpskom vladaru Stefanu Urošu, iako je mogao biti bar malo nepošten, a tada bi od toga imao koristi njegov otac (pa i on). U narodnom pjesništvu on se odlučio umrijeti kad se pojavilo vatreno oružje (dotada je živio već par stotina godina) jer je otad svaka kukavica mogla ubiti junaka i izdaleka.
Ali on i u svojoj smrti zapravo samo spava, čeka u spilji dok ne bude opet potreban (ovo je tipična tema takozvanih planinskih mitova i legendi).
Njegov krilati konj Šarac, također ima nadnaravne sposobnosti, ravne onima svog gospodara, s njim Marko dijeli sve pa i vino. Kraljević Marko, poput grčkih mitoloških junaka ima svoju nadnaravnu zaštitnicu, – vilu Raviojlu
Njegova majka Jevrosima bila je sestra bugarskog vlastelina Vojvode Momčila, a brat mu se zvao Andrеja  (Andrijaš), oboje su stvarne povijesne ličnosti.
U srpskoj narodnoj lirici majka Jevrosima postala je oličenje pravičnosti, morala, i kršćanskih vrijednosti. Markov otac Vukašin Mrnjavčević poželio je Momčilovu ženu Vidosavu, a ona sama pomogla mu je u ubojstvu svoga muža, strica Kraljevića Marka. Markova pak majka Jevrosima, pokušala je spriječiti to ubojstvo svoga brata, ali nije uspjela.
Ova urota se po srednjovjekovnim moralnim kriterijima morao skupo platiti, zato je Vidosavina ljepota nestala u trenu. Još gora stvar desila se kad je Vukašin podizao beživotno Momčilovo tijelo, uvidio je koliko je snažan čovjek Momčilo bio, snažan i ljepše građen od njega, na to je rekao: Kad je ona (Vidosava) izdala takva junaka, bog zna što bi meni uradila!, zbog toga je promijenio odluku o budućoj izabranici – za ženu je uzeo Jevrosimu, a Vidosavu je kao izdajicu dao pogubiti u mukama, tako da je rasčetvore konji.
U poznijim pričama govori se da je Marko više nalikovao svom ujaku nego rođenom ocu.

Kraljević Marko u hrvatskoj epskoj poeziji
​
Lik Kraljevića Marka se vrlo rano proširio i do hrvatskih zemalja i ušao u narodno pjesništvo. Najstariji zapis cjelovite pjesme o Kraljeviću Marku potječe od hrvatskoga pjesnika Petra Hektorovića (1487. – 1572.), koji je u Ribanju i ribarskom prigovaranju (1556.) zapisao glasovitu bugaršticu o Kraljeviću Marku i bratu mu Andrijašu.

IZVOR  Kraljević Marko. Wikipedija (hr)

Đerzelez (Gerzelez, Erzelez) Alija

Đerzelez (Gerzelez, Erzelez) Alija, legendarni junak narodnih pjesama i predaji Bošnjaka muslimana u Bosni, Hercegovini i Sandažku i u Goranaca. Vjerojatno se radi o stvarnoj povijesnoj osobi Gürzu Ilyasu koji je poginuo 1491. u Bosni u borbi pod tvrđavom Sokol na Plivi nedaleko od grada Jajca. Prema drugoj legendi, poginuo je nedaleko od te tvrđave, u polju današnjeg sela Gerzova. Toponim potvrđuje tu mogućnost, s obzirom na etimologiju stvarne pretpostavljene osobe: Gerz Ilyas > Gerz Iljas > Gerz Elez >Gerz Ilijas >Đerzelez. Jedna predaja tvrdi da je Travniku on dao ime. Prema predaji dugo je putovao od Travnika, gdje se odmorio i napasao umornog konja, pa je mjestu dao ime. Kod Varcar Vakufa selo Gezovo prije se zvalo Prhovo.
Stvarna osoba Gerz Ilyas imao je kao spahija lensko dobro (timar) 1485. i 1489. na području sadašnje Zenice. Bio je vlasnikom sela Gradišća. Za vrijeme tadašnjih popisa nastanjavalo ga je stanovništva u 140 kuća nemuslimana, 9 neoženjenih, 5 muslimanskih domova i jedan neoženjen musliman . Selo nije jedna cjelina, nego nekoliko zaselaka (mahala) popisanih zajedno 1485. godine pod imenom Gradišće.
Kod muslimana je na glasu kao Marko Kraljević kod kršćana. U svim je djelima čovjek iz naroda, osoba koju se čeka i koja će doći osloboditi narod od ropstva. Zaštitnik je pravde, vjere i potčinjenog. Svugdje je gdje treba zaštititi narod, raju. Prisutan samo kao nevidljiva, izmišljena ličnost, kao fikcija. Premda muslimanski junak, obračunava se i s visokim osmanskim moćnicima i dostojanstvenicima - pašama i vezirima kojima također presuđuje. Prikazan je kao čovjek koji se usuđuje sa svakim se odmjeriti, pobijediti naoružanog neprijatelja i goloruk. U pjesmama na mjesta zbivanja dolijeće na svome bijelom krilatom konju, sličnom zmaju. Legende o njemu su diljem Bosne i hercegovine. Diljem BiH su lokaliteti čiji toponimi odražavaju spomen na Đerzeleza.
Iznad zeničkog Gradišća je "voda Alije Đerzeleza", zapravo manja mlaka u vapnencu koja odolijeva sušnim uvjetima pa ne presušuje ni za velikih vrućina, usprkos što je bez stalna dotoka voda. Na vapnencu pored te mlake su "otisci kopita Alije Đerzeleza". Sjeverno od Zenice kod Banloga je još jedna "voda Alije Đerzeleza", srednje jak izvor, kaptiran, čija se voda rabi za lokalne potrebe. Legenda je bila do u daleke krajeve. U Budimu je u 17. stoljeću o Gurz Ilyasu putopisac Evlija Ćelebija u 16. knjizi svoje Seyahatname zapisao "o buzdovanu Gerz – Eljas – babe na Bečkoj kapiji u Budimu", "o brdu Gerz Eljas", o utvrdi koju je, navodno, podigao sultan Sulejman kao spomen na mjesto njegova pokopa te o tekiji Gerz Eljasa. Kod Stoca postoji predaja o bratimljenju s Kraljevićem Markom i njihovom boju s vojskom nekog Demin kapetana. Prema predaji pod velikim nadgrobnim spomenikom na nekropoli Deminov krst, u Burmazima kod Stoca pokopan je Demin kapetan koji je davno živio u tom selu. Njegovi su vojnici pokopani u grobovima od naslaganog kamena.
Turski pisac, znanstvenik i povjesničar Ibn Kemal (1468. – 1534.) zabilježio je Gurza Ilyasa kao legendu već potkraj 16. stoljeća, u dvjema vojnim akcijama 1480. godine, manji konjanički prepad u vilajetu "Unđurovini" i za napad na vojsku Matije Korvina kad se povlačila iz Sarajeva koje je popalila upavši u nj 1480. godine. Akindžija Ilyas je nagrađen ulogom čuvara na ulazu u klisuru Milodraž kod Kiseljaka i pohvaljen što se istakao u sukobu s Vukom Grgurevićem, glavnim protivnikom. Osmanski popisni defteri iz 1455., 1485., i 1489. ga spominju kao bega.
Nasuprot tome, narodna predaja spominje ga kao čovjeka iz siromašne obitelji. Muslimani starog Sarajeva opjevali su i pričali o junaštvima Alije Đerzeleza. Govorilo se da je imao dvije kuće u Sarajevu, jednu kod Sinanove tekije, a u drugoj pod Grdonjom je ljetovao, na sjevernoj strani Sarajeva. Od obitelji je imao staru mati i neudatu sestru Ajkunu. Prema predaji siromašna obitelj nije mogla živjeti od Đerzelezove zarade pa su mati i sestra tkale i plele da bi se prehranili. Pripovijesti spominju nešto Đerzelozovih imanja i u Sarajevskom polju. U predaji se kaže da mu je sestra nepravedno oklevetana, pa ga je pred smrt zaklela, da poslije njene smrti kad je budu mrtvu kupali, zagrije vodu na vatri od brijestova drveta. Zatražila je da joj na mjestu grobnog nišana umjesto nišana postave dvije glavnje iz te vatre. Prema predaji kazala je "Ja čista obraza i nevina umirem, a to će pokazati i dvije glavnje što ćeš mi ih postaviti na grobu: ako olistaju – znat će se da sam istinu govorila!", što se dogodilo, glavnje su olistale, a nad grobom su nikli veliki brijestovi. Navodno je službovao kod valije Husrev-bega u Sarajevu, koji ga je je držao samo za tovarenje konja i za dotjerivanje drva iz šume, a Đerzelez se držao šumarske etike, ne sjekavši mlado drveće. Na posao išao je rano i s posla se vraćao kasno navečer, da ga ne bi zadirkivali i da ga ne bi ljudi kamenjem tjerali. U predaji jednom je susreo vilu koja ga je nagradila što joj je ostavljenom djetetu napravio hlad, da mu sunce ne naškodi. Od te nagrade stekao je nadnaravnu snagu.
U slavenskim epskim narodnim pjesmama Đerzelez Alija pojavljuje se u pjesmama gdje su sljedeći junaci: Porča od Avale, Zmaj ognjeni Vuk, Vuk Despotović, Marko Kraljević, Banović Sekul, Oblačić Rade, Starina Novak, Sibinjanin Janko, Vuk Jajčanin, Komlen kapetan, ban od Karlova, zadarski ban, Tokalija kralj.
Epsku narodnu pjesmu o Marku Kraljeviću i Đerzelez Aliji dopunio je hrvatski književnik Josip Milaković i objavio ju je 1906. godine.
Đerzelezova kuća u Sarajevu proglašena je nacionalnim spomenikom kulture.

IZVOR  Đerzelez Alija. Wikipedija (hr)

Ime legendarnog lika se na albanskom piše: Gjergj Elez Alia, na bosanskom Đerzelez Alija, Đerđelez Alija ili Djerdjelez Alija, na mađarskom: Gerz Ilyas, na srpskom te hrvatskom: Ђерзелез Алија, Đerzelez Alija, na turskom: Gürz Ilyas.

Đerzelez Alija
Autor: Bosanski Drinski Sin Datum objave: 25.9.2021.
Opis. NAPOMENA: Komentari odražavaju stavove njihovih autora, a ne nužno i stavove kanala Bosanski Drinski Sin. 

Izvor i legenda o Aliji Djerzelezu/Pester 2023
Autor: sandzak show Datum objave: 13.8.2023.
Opis. Pesterska azdaha Davno to bijase. Vrijeme magije, utvara, zelenih meljajcadi i mnogo cuda. Vrijeme kad su Pesterci muku mucili i sa zimom i sa ljetom. Sa zimom od velikih snijegova i ledenih vjetrova a sa ljetom od mucnog rada i gladnih zulumcara. Zulumcara ljudi i zulumcara aveti raznih. I danas se prica prica o pesterskoj azdahi sto nejac jedase i ljudima zivote zagorcavase. Znate li pricu o junaku sto pola kraljevstva pohodi i od cijeg se maca stijena prepolovi i voda potece? Ako niste culi cujte mene da vam pricam a pricat cu vam kako sam i ja cuo. Te godine je pesterskim poljem, kraj jezera i u njemu vladala azdaha. Velika, jaka, opasna. Hodi znadi sad tacno koliko je glava imala, cini mi se da sam jedne prilike cuo halu Pembu da mi je rekla da je azdaha imala tri glave. Druge price pricaju drugacije ali davno je bilo, slabo se to pamti. No nejse, azdaha je bila. Stalno se cula njema rika iz jezera i izlazila kad bi gladna bila. Strah je u kosti unijela Pestercima kad bi riku culi a kamo li kad bi je videli. Avet gladna nije gledala nit celjade nit bravce, uzimala, nosila, jela. Ako se dobro sjecam, toliko je sera ucinela da ljudi nisu znali sta ce i kako ce. Danima su djecu krili al' su morali s vremena na vrijeme i po jedno zensko dijete da azdahi daju da bi sela bar za nekoliko dana bila mirna. Veliki cemer je pogodio Pester. Za taj zulum culo se do Bosne, majke junacke. Za taj zulum cuo je i Alija Djerzelez, vican i cuven jukan, sto ga bese, kako se prica, jedino od Boga strah. Kad je cuo, Alija je krenuo put Sandzaka do Pesteri, da svoj narod od nemani spasava. Kad je bio na po puta vide polje, tu pogleda i rece Prijepolje pa nastavi dalje. Kad se priblizi Pesteri i pope se na brdo ugleda veliku poljanu te rece kako je to Duga Poljana. Kroz poljanu kad jezeru na mejdan azdahi krenu Alija. Saceka je da izadje iz jezera pa zauzda konja svoga i udari macem na nju. Nije se znalo ko je jaci da l' Alija da l' azdaha sve dok mac ne posjece azdahu. Ona haknu da se makne, niz brda pa okrnji jelu pa se bacala od muke po Bacici i tako redom. Djerzelez Alija ostade kraj jezera. Od silne borbe zec mu se velika javi pa on udari silinom tolikom da se stijena prepolovi i voda iz nje potece. I to voda za lijek al' za lijek samo jednom godisnje i to na taj dan, Alidjun, kako ga Pesterci zovu. Na stijeni se i danas vide kopita silovitog konja sto Alija jahase. Prica se da je Alija otis'o u njegovu pecinu, nedje i spava dubokim snom, sve dok se, ne daj Boze, ne pojavi neko novo zlo da se od njega narod brani. I dan-danas se narod svakog Alidjuna okuplja tu kod izvora podno brda Trojana dje je, kako se prica jedna druga prica, ziveo car sto je imao kozije usi ali to je druga prica, za neku drugu priliku.

OSMAN SULJKANOVIĆ-RAZBOLJE SE ĐERĐELEZ ALIJA
Autor: Nusret Lipjankić Datum objave: 9.12.2021.
Opis. 18-RAZBOLJE SE ĐERĐELEZ ALIJA

Legjenda: Gjergj Elez Alia
Autor: Lotus Online Studio Datum objave: 20.11.2023.
Opis. Legjenda thotë se Gjergj Elez Alia kishte qenë një trim i rrallë. Nga lufta në luftë e kishte kaluar jetën. Trupin e kishte pasur tërë plagë të cilat për nëntë vjet me radhë i kishin kulluar gjak. Për nëntë vjet me radhë kishte mbetur i shtrirë në shtrat. Për nëntë vjet me radhë e kishte kujdesur e motra duke ia mëkuar plagët. I shtrirë në shtrat Gjergji ishte djegur nga dashuria për kalin e tij gjok, të cilin për nëntë vjet qoftë edhe njëherë të vetme se kishte shaluar e ladruar. I shtrirë shtrat ishte djegur edhe nga dashuria për armët të cilat për nëntë vjet me radhë i kishin mbetur varur në mur. Lexoni me teper: https://prointegra.ch/legjenda-e-gjer...

Đerzelez Alija - epska narodna pjesma
Autor: Nastavnik Datum objave: 20.10.2020.
Opis. Čitanje epske narodne pjesme Đerzelez Alija, 6. razred

Ostali epovi

Osman, Judita i Smrt Smail-age Čengića su hrvatski epovi. Ova tri djela imaju 3 različita autora. Osmana je napisao Ivan Gundulić, Juditu je napisao Marko Marulić a Smrt Smail-age Čengića napisao je Ivan Mažuranić.
Tema Osmana je je život, vladavina i smrt Osmana II., to je barokni ep koji se sastoji od 20 pjevanje no 14 i 15 pjevanje nedostaju. Tema Judite je pobožna udovica Judita spašava svoj grad Betuliju od vojskovođe Holoferna koji je okružio grad, Judita se sastoji od 6 pjevanja i pisana je dvostruko rimovanim dvanaestercom.
​Smrt Smail-age Čengića djelo je Ivana Mažuranića kroz koje pratimo osvajanja Smail-age na području Crne Gore. Djelo je napisano u šest pjevanja.

NARODNA MITOLOGIJA

---

​Запис / Zapis / The Testimony tree
Datum objave: 16.7.2021. Autor: Запис / Zapis / The Testimony tree
Opis: Po staroj srpskoj tradiciji, svako selo je imalo svoje drvo zvano ZAPIS. Ono se nalazilo u centru sela i bilo je glavno mesto okupljanja. 

Opis videa:
Nekada je u gotovo svakom selu postojalo jedno drvo –svetilište. Takvo drvo se zvalo "zapis", zbog toga što je na njemu bio urezan ili zapisan krst i bilo je osveštano. Drvo-zapis nalazilo se u centru sela i bilo je glavno kultno mesto. Njegova uloga posebno je istaknuta u vreme obeležavanja seoske slave –zavetine, kada su se na tom mestu okupljali seljani kao u crkvi. Zavetina ili proslava u čast sveca- zaštitnika sela imala je za zajednicu veliki značaj. Ime joj potiče iz vremena kada se selo zavetovalo da će proslavljati sveca koji im je pomogao da se spasu od velikih nevolja. Slavlje je počinjalo okupljanjem kod "zapisa", gde je sveštenik zajedno sa seljanima čitao molitvu.Tada se najpre ponovo urezivao krst na mestu gde je od davnina stajao, a zatim se posle obilaska tri puta oko drveta, to mesto polivalo vinom. Urezani krst je stajao na zapadnoj strani "zapisa", tako da onaj, koji stoji ispred njega, može da gleda prema istoku, kao prema oltarskom prostoru u crkvi.Tek pošto se drvo- zapis darivalo cvećem i plodovima, kretala je slavska litija oko sela, a isti ritual se ponavljao i kod drugog drveća za koje se verovalo da je sveto. U toku litije izgovarale su se molitve za zaštitu sela od bolesti i nesreće, da padne kiša ili da se zaustavi grad i druge nepogode koje su u tom trenutku pogađale selo. Nakon litije seljani su se vraćali u selo, gde se slavlje nastavljalo gozbom i veseljem.
Često su se pored drveta-zapisa nalazili tzv. trpezari napravljeni od nekog većeg kamena ili drveta, gde su se ostavljali darovi. Ponekad je prostor oko drveta ograđivan drvenom ogradom, ili je na tom mestu samo postavljen kamen. Taj prostor u Šumadiji se zvao porta. Pored trpezara podizane su i jednostavne građevine, sobrašice, naročito karakteristične za istočnu Srbiju. One su stajale pored drveta -zapisa, nisu imale zidove, već samo mali krov, koji se nalazio iznad klupa i stola.Tu se obedovalo u vreme seoske slave.
Posle Drugog svetskog rata proslavljanje seoske slave pored "zapisa" u nekim selima je bilo zabranjeno, tako da se ceo ritual premeštao u dvorište crkve. Međutim, verovanje da će svako ko oskrnavi drvo-zapis biti kažnjen i da ga čeka veliko zlo i dalje je veoma prisutno u Srbiji. Istraživanja etnologa na terenu su pokazala, da seljani i danas znaju koje je drvo obeleženo kao "zapis" i gotovo svi se pridržavaju pravila da ono ne sme da se ošteti. Koliko je prisutno poštovanje svetog drveta pokazuju i istraživanja u istočnoj Srbiji, gde se ne dira čak ni otpala kora sa drveta. U jednom selu kod Zaječara zabeležen je slučaj da drvo koje se srušilo i palo na put nije pomerano zato što je "zapis". Seljani iz tog mesta su čak izgradili novi put, da sveto drvo ne bi pomerali.
Iako se proslava seoske zavetine pored "zapisa" više ne uobičajava, proučavanja tog lepog običaja pokazuju koliko je zajedništvo među ljudima nekada bilo važno. Sveto drvo je imalo značajnu ulogu kako u religijskom životu ljudi, tako i na društvenom planu. Tu su se nekada obavljala suđenja, jer se smatralo da na svetom mestu čovek nije smeo da laže, a tako je imao priliku i da se ispovedi. Pored "zapisa" su se održavali zborovi meštana i odlučivalo se o važnim stvarima za zajednicu. Tako je, po verovanju koje se još pamti u Srbiji, Drugi srpski ustanak 1815. godine podignut pored jednog hrasta – zapisa, poznatog pod imenom "takovski grm".

Slaveni su na vrhovima planina imali troglavog boga. Svećenici tog idola tvrdili su da Troglav ili Triglav ima tri glave jer vlada trima kraljevstvima - nebom, zemljom i paklom. Ime troglavog boga sačuvano je u nazivlju najviših planina i planinskih vrhova kao što su Troglav na Dinari ili Triglav u Sloveniji.
Dolaskom kršćanstva na svetim se vrhovima grade križevi, kapelice ili crkve, a u mnoge kršćanske obrede uvode se i neki zatečeni rituali.

Na rubu znanosti: Mit u prostoru i sveti vrhovi
Datum objave: 28.2.2022. Autor: Hrvatska radiotelevizija
Opis: Koncept svetosti središnja je točka skoro svake kulture. Svete su bile životinje, svete su bile biljke, ali su sveti bili i krajolici. Pogotovo planinski vrhovi, koji su se uzdizali u nedokučive visine, u koje su udarale munje i gromovi, a na kojima, smatralo se, žive bogovi. Brojne hrvatske planine obiluju vrhovima čije je ime povezano sa svecima. Ako se zaroni dublje u prošlost, ti se sveci pretvaraju u staroslavenske bogove. A mnoge od tih lokacija koje predstavljaju drevne bogove geometrijski su povezani u takozvane svete trokute, ostatke vjerovanja naših drevnih staroslavenskih prethodnika...

IZVORI I LITERATURA

---

BOTICA, Stipe: Hrvatska usmenoknjiževna čitanka. Školska knjiga, Zagreb, 1995.
KILIBARDA, Novak: Studije i ogledi o crnogorskoj usmenoj književnosti. Institut za crnogorski jezik i književnost – Podgorica. Biblioteka Montenegrina, Knjiga 7. Podgorica, 2012. (PDF)
SEKULOVIĆ, Iva: Hrvatska tradicijska kultura i književnost u Sinjskoj krajini. Diplomski rad, Sveučilište u Splitu, Filozofski fakultet. Split, 2014. (PDF)

• Uvod. Duboko motivirana tematikom o hrvatskoj usmenoj književnosti, ovaj rad će prvenstveno proučavati književnost kao umjetnost u kojima se sažimaju iskustva i spoznaje pojedinog naroda i čovječanstva koja su tako oblikovana da izazivaju umjetnički doživljaj u kojima se povezuju osjećaji s razotkrivanjem anegdota o svijetu i idealima specifičnog naroda. Književnost je kao umjetnost usporediva i s ostalim umjetnostima, primjerice slikarstvom, kiparstvom, plesom, pa čak i glazbom. Duhovna moć oblikovanja i izražavanja koju nam pruža književnost od posebne je važnosti za svaku kulturu. Prije svega vrlo je važno uočiti razliku između pisane i usmene književnosti, jer književnost ne čine samo napisani tekstovi književnih djela, nego se ona može prenositi i usmenom predajom, što je u dalekoj povijesti bio čest, a ponekad i jedini način stvaranja umjetnosti. Upravo ta činjenica ima veliko značenje za razumijevanje cjelokupne književne tradicije, jer su početci te tradicije u mitovima, legendama i usmenom pjesništvu koje nema strogo utvrđene tekstove, nego se čuva u pamćenju i prenosi u ponavljanjima. Danas usmena književnost, u našoj kulturi, ( koja je većinom utemeljena na pismenosti ) i nema neko posebno mjesto. Međutim zbog podrijetla cjelokupne književnosti takve tvorevine su posebno važne za poznavanje i razumijevanje kulturne tradicije. Ta djela obično se svrstavaju u narodnu književnost, a ona je važno svjedočanstvo o načinu na koji su se oblikovale najranije književne tvorevine svakog naroda. Svaka nacionalna književnost, pa tako i hrvatska, uklapa se u opću kulturnu tradiciju svih naroda europskog kulturnog kruga. Svi se oni zajedno temelje na klasičnoj, grčkoj i rimskoj književnosti, te neizostavnim motivima iz Biblije stoga je vrlo važno poznavati pojedine književne epohe. U tome posebno značenje imaju epoha klasične, antičke i epoha srednjovjekovne književnosti. U prvoj je utemeljeno i naše suvremeno shvaćanje književnosti kao umjetnosti, a zasnovani su i razvijeni neki književni oblici i književne vrste. U drugoj epohi je ostvareno svojevrsno stapanje antičke i biblijske književnosti koja je dovela do onakve kršćanske kulture kakva je u temelju razvoja književnosti sve do današnjih dana. Problemi daljnjeg razvoja književnosti, koji su posebni za povijest svake nacionalne književnosti i posebni za opću povijest književnosti, razrađuju se danas u znanosti o književnosti u sklopu periodizacije. Određivanje pojedinih perioda ili književnih razdoblja važno je za razumijevanje i tumačenje onih osobitosti koje razlikuju suvremenu književnost od književnosti prošlih vremena. Jasno je da se književnost kao takva mijenja i da se njezina sredstva oblikovanja i izražavanja modeliraju prema vremenu u kojem živimo. Međutim određujući što je književnost i razvrstavajući je na epohe i razdoblja, znanost o književnosti tako pomaže razumijevanju pojedinih književnih dijela te objašnjava pojavu književnosti i njezino značenje u kulturi svakog naroda i čovječanstva. Ovaj rad će se osvrtati na tematiku hrvatske usmene književnosti kao i same tradicijske kulture njezinog stanovništva, te će pokazati kako je književnost neizostavan dio ljudskih života, i da nas uči o nečem što možda nikada nećemo proživjeti, ali možemo zamisliti bez ikakvih zahtjeva, naredba i propisa.

TROŠELJ, Mirjana: Mitske predaje i legende južnovelebitskog Podgorja. Matica hrvatska. Zadarska smotra. god. 60, (2011), br. 2/3. Zadar, 2011.
TROŠELJ, Mirjana: Mitske predaje i legende južnovelebitskog Podgorja. Studia Mythologica Slavica XIV - 2011, 345 - 370. (PDF)

Hrvatska usmenoknjiževna čitanka
Autor: Stipe Botica
Godina izdanja: 1995.
U zapisima je usmene književnosti pohranjeno veliko književno, kulturno, etnološko i antropološko blago hrvatskoga naroda, dostojan spomenik tisućgodišnjoj svijesti ovoga naroda. Čitanka sadržava reprezentativan korpus tekstova hrvatske usmene književnosti od 15. stoljeća do našeg vremena/font>.