|
|
SREDIŠNJI POJAS > POVRŠI I BRDA CRNE GORE I PROKLETIJE > PROKLETIJE / BJESHKËT E NEMUNA > Grupa Bishkazit
Država: Albanija
Najviši vrh: Maja e Shiut, 1917 m (Peak Visitor): na starijim vojnotopogr. kartama upisano je 1932 m
Koordinate najvišeg vrha: 42.2555, 19.6260
Država: Albanija
Najviši vrh: Maja e Shiut, 1917 m (Peak Visitor): na starijim vojnotopogr. kartama upisano je 1932 m
Koordinate najvišeg vrha: 42.2555, 19.6260
|
U SURADNJI SA:
|
UvodGrupa Bishkazit, odn. Bjeshkët e Bishkasit
ENGLISH SUMMARY: Bishkazit mountain group
- Ime (Etimologija)Zabilježeno je korištenje slijedećih imena: Maj' e Shyt, Maja e Shiut, Maja e Shyt, Maj’ e Shyt, Maja e Šit.
|
ŠTO VRIJEDI VIDJETI I POSJETITI:  Klikom na logo direktno pronađi smještaj na širem području ove planine Search directly for accommodation in the vicinity of this mountain 
Oglašavajte ovdje:
|
ZEMLJOPIS / GEOGRAFIJA
Grupa Bishkazit, prostorni pogled iz smjera istoka
Podloga: Google Earth, 2023.
Podloga: Google Earth, 2023.
Grupa Bishkazit, prostorni pogled iz smjera zapada
Podloga: Google Earth, 2023.
Podloga: Google Earth, 2023.
|
|
Kurte(Kurtaj)
Srednjovjekovni grad Baleci
|
Jedan od starih srednjovjekovnih gradova u blizini Skadra je mali grad Baleci (alb. qyteti Baleci), koji se u dokumentima spominje i pod nazivima Balecium, Baleç, Balezo ili Baleço Ballegio, Ballesio, Baleçio, a čije je vrijeme procvata moralo biti u 14. stoljeću. Neke podatke o ovom gradu nalazimo kod kroničara Ippenija, Farlatija, Jirečeka, Šufflaya, Schmitta itd. Prvi srednjovjekovni izvor u kojem se spominje ime grada je spis prezbitera Diokleja oko 1200. godine, ali oblik imena tamo je iskrivljen, označavajući ga kao "iupa Barizi", tj. "Zhupa e Balec", koja Baleci navodi među deset župa koje su pripadale provinciji Zeta. Osim Balecija (Barizi), u ovih deset nalazimo i župe Kopliku (Kupëlnik) i Obliquus (Obliquus), u kojima se nalazi ime grada. Ono što je napisano u djelima ovih autora vrlo je malo, u većini slučajeva ne doseže ni jednu stranicu knjige, a svi gotovo ponavljaju iste informacije, s izuzetkom nekih sitnih detalja. Povijest ovog srednjovjekovnog grada prilično je mračna i enigmatična i o njemu gotovo uopće nema podataka u cijeloj albanskoj historiografiji.
Informacije o gradu. Čini se da ime Baleci ima ilirsko podrijetlo i podsjeća na riječ ballë = čelo (Milan von Šufflay, Stüdte und Burgen Albaniens hauptsächlich während de: Mittelalters. Vorgelegt in der Sitzung am 24 April 1918. Kommissions-Verlege der Akademie der Wissenschaften in Wien. Wien/Leibzig: Hölder-Pichler Temspky A.-G. 1924, str. 25.). Baleci se spominju od vremena Seobe naroda, točnije tijekom prolaska Avara i Slavena kroz današnji albanski teritorij, uglavnom u 6. stoljeću, kojom prilikom su uništili grad. Tijekom tih napada u provinciji Preval, uništen je i Dioklosov grad, čiji su se stanovnici potom preselili u Tivar, dok su drugi gradovi poput Skadra (Shkodra), Budve (Budua), Ulcinja (Ulqini) i Leže (Lezha), koji su bili dio ove provincije, uspjeli odoljeti tim napadima. Međutim, nakon ovog razaranja, Baleci je ponovno obnovljen, budući da se nakon razdoblja avarske invazije spominju biskupi Balečke biskupije (Palachiensis ili Balleacensis). Međutim, njegova povijest tijekom ranog srednjeg vijeka još uvijek je nejasna, jer ne nalazimo nikakve druge podatke. Ovaj lokalitet, čijih ruševina danas više nema, nalazi se sjeveroistočno kilometara blizu Skadra i, blizu sela Kurte (Kurtaj) oko 40 minuta vožnje od Skadra. Marin Barleti (Marin Barleti, Historia e Skënderbeut, përkthyer nga Stefan J. Prifti, Universiteti Shtetëror i Tiranës, Tiranë: 1964, str. 152.) navodi udaljenost od drugih gradova kao 12 tisuća koraka od Skadra, 5 tisuća koraka od Drishtija i 15 tisuća koraka od Deje. Grad se nalazio na brdu, ispod kojeg teku rijeka Rrjollit (alpb. lumi i Rrjollit) i potok Kurtes (alb. Përroi i Kurtes, ili Gurra e Kurtit kako nalazimo kod Ippena: Theodor Ippen, "Denkmäler verschiedener Altersstufen in Albanien", në Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und Herzegovina. Herausgegeben von Bosnisch-Herzegowinischen Landesmuseum in Sarajevo. Redigiert von Dr. Moriz Hoernes. Zehnter Band. Mit 11 Tafeln, 214 Abbildunegn im Texte und 5 Stammtafeln. Wien: Adolf Holzhausen 1907, str. 6.). Brdo se nalazi točno na mjestu gdje se rijeka Rrjollit, koja dolazi iz Parunskih Alpa (Alpet e Parunit), susreće s ovim potokom koji izvire negdje u planinama Biškas (alb. bjeshkët e Bishkasit). Opseg zidina dvorca, prema Shuflaju, bio je oko 1000 koraka, što odgovara polovici opsega dvorca u Skadru, pa se može smatrati malim gradom. Zbog svoga položaja, čak ni u srednjem vijeku područje nije imalo nestašicu vode jer rijeka Rrjollit ima dovoljan protok ljeti. Etimološki, Rrjolli potječe od latinske riječi rivulus, što znači potok, dok je Gurra e Kurtit vjerojatno dobila ime po selu Kurte, u blizini kojeg teče ova rijeka. Danas se na vrhu brda ne mogu identificirati nikakve ruševine, osim nekih tragova starih zidova, koji su u ravnini s površinom. Vrh brda prekriven je gustim, neprobojnim grmljem i trnjem, a upravo unutar tog grmlja još uvijek se moraju nalaziti ruševine srednjovjekovnog Baleca. Međutim, u prošlim vremenima, oko početka 20. stoljeća, ove su ruševine bile vidljivije i o njima izvještavaju razni autori, na primjer Jastrebov u svom opisu kaže da je opseg područja ovih ruševina upola manji od skadarskog dvorca i da su ove ruševine, u kojima se mogu razaznati ostaci velike i manje crkve, prekrivene grmljem. Prema Ippenu, opseg vrha brda širok je 1000 koraka; među grmljem se mogu razaznati ruševine zidina ovog grada i ruševine crkve, ali te su ruševine u jadnijem stanju od onih u Svaču, Sardi ili Drishtiju (Drivastu). Iako malen kao grad, Baleci je morao imati razvijen život. Knjige Dubrovačkog arhiva spominju obrtnike iz ovog grada, koji su bili drvodjelci (marangoni), postolari (cerdoni). Jedan od njih je Dobroslav iz Balegija (Dubroslaus de Ballegio, cerdo castaldio fratilie sancti domani), koji je bio kožar i agent "Bratstva svetog Domana [Damianija - E.M.]", a dokumentiran je u Ragusi (Dubrovniku) 20.3.1402. u vezi s oporučnom raspodjelom, od koje je imao koristi od dva perpera u ime spomenutog bratstva. Dobroslav je, uz dom Pellegrinija, najdokumentiranija osoba iz Balegija, jer se njegovo ime spominje u nekoliko dokumenata; bio je brat dom Benkua, dominikanskog klerika. Dobroslav iz Baleća također se pojavljuje u dokumentu o plaćanju carine za neku robu koju su primila dva skadarska plemića, Stefan i Pjetër de Roza. Između građana Baleća i Skadra, dvaju gradova koji su bili udaljeni samo nekoliko kilometara jedan od drugoga, postojali su profesionalni i trgovački odnosi o čemu govori slijedeći zapis: "22. veljače [1403.]. Stefan de Rosa, plemićki građanin Skadra, prokurator i u ime prokurije gospodina Jakoba de Rosa, svog brata, kao takva prokurija proizlazi iz patentnih pisama sudaca i vijećnika grada Skadra, izdanih s otiskom njihovog vidljivog pečata u crvenom vosku, prema gradskom običaju, 23. siječnja tisuću četiristo treće i prve godine, a pročitao ih sam ja, bilježnik Jakob, dolje potpisani. [Stefan] u ime spomenute prokurije svjedočio je da mu je u to ime izvršena isplata i da je ostao potpuno zadovoljan za sve i za sve što je Dobroslav iz Balëze, postolar u Ragusi, dugovao gospodinu Stefanu i da je Jakob, prokurator, za određenu robu uzetu od njih u Skadru, te za sebe i u ime [svog brata] dao spomenutom Dobroslavu pune dokaze i jamstvo da je sve zaključeno, plaćeno i isplaćeno, pod uvjetom da više neće ništa tražiti od spomenutog Dobroslava ili..." njegovi nasljednici." Dobroslav je očito bio poznati majstor postolarskog zanata, budući da se u dokumentima spominju i učenici (šegrti) koji su došli raditi i učiti zanat od njega. Jedan takav slučaj bio je Radoslav, sin Dobroša Obradovića iz Crne Gore (Radoslaus condam dobrosij Hobradouich de cernagora), koji je u dobi od četrnaest godina pristao biti šegrt majstora iz Baleća, naučiti postolarski zanat i vjerno i pošteno mu služiti te raditi sljedećih šest godina. Majstor je sa svoje strane obećao četrnaestogodišnjem dječaku da će na primjeren način pokriti troškove hrane i odjeće, kako za vrijeme dok je zdrav, tako i u dane kada je bolestan, te da će ga podučavati postolarskom zanatu do roka određenog u ugovoru. Nakon isteka tog razdoblja, majstor bi svom šegrtu osigurao alat potreban za obavljanje svog zanimanja. Ovaj dokument, datiran 30. prosinca 1404., ugovor je sklopljen između majstora i njegovog šegrta i od velike je važnosti jer nam daje neke detalje iz svijeta srednjovjekovnih cehova i korporacija, u vezi s odnosom između majstora i šegrta te obvezama koje su imali jedni prema drugima. Što se tiče stolara, imamo dokumentiranog Paulusa de Ballegio marangona, koji se u dokumentima pojavljuje nekoliko puta. Godine 1388. spominje se zajedno sa svojim pomoćnikom, Jurgliom Braikovićem de Choruçi Albanie (Jurglio Braychovich de Choruçi Albanie) [25], nalazimo ga i u dokumentu iz 1398. [26], a konačno se spominje u dubrovačkoj oporuci od 10. lipnja 1402. [27] Što se tiče gospodarstva, važna stvar za grad morala je biti rijeka Rrjollit koja teče ispod nje. Ova je rijeka imala i još uvijek ima ribe, posebno pastrve, a dolina koju stvara (dolina Rrjollit), zaštićena planinama, imala je blagu klimu u kojoj su se mogli razvijati poljoprivreda, voćarstvo, vinogradarstvo i stočarstvo. [28] S druge strane, blizina regije Koplik, koja je u srednjem vijeku bila poznata kao mjesto vinograda, te pleme Shkreli u blizini, koje je bilo poznato kao pleme polunomadskih pastira, koji su ljeti čuvali svoju stoku u planinama, a zimi na poljima u blizini Skadra i blizu obale, posebno u Velipoji, koristeći obližnje korito Suhog Prrona kao cestu, Baleci je sigurno morao biti mjesto za prikupljanje vina, vune, kože i drugih stočarskih proizvoda. Rijeka Rrjollit imala je još jednu veliku važnost za Baleci i okolna područja. Na njoj je bilo mnogo mlinova, od kojih je jedan pripadao biskupu ovog grada, dok je drugi, prema mletačkom dokumentu od 27. ožujka 1417., pripadao zidaru Ivanu (Johannes murarius) iz Skadra, čiji se mlin nalazio ispod biskupovog mlina. [29] Postojanje mnogih mlinova svjedoči o velikom protoku žitarica koji je ovo mjesto imalo u srednjem vijeku. Osim gradskih crkava, važnu ulogu u kulturnom i vjerskom razvoju morao je imati i Samostan Svetog Ivana u Fuši e Štojit, koji je nekoć pripadao upravo biskupiji Baleci. Përsa i përket marangozëve, kemi të dokumentuar Palin nga Baleci (Paulus de Ballegio marangono), i cili shfaqet nëpër dokumente disa herë. Në vitin 1388, ai përmendet së bashku me ndihmësin e tij, Jurglio Braikoviq de Koruzi nga Shqipëria (Jurglio Braychovich de Choruçi Albanie) 25, e gjejmë edhe në një dokument të vitit 1398 (26) dhe së fundi përmendet edhe në një testament raguzan të datës 10 qershor 1402. 27 Përsa i përket ekonomisë me rëndësi për qytetin duhet të ketë qenë lumi i Rrjollit që rrjedh poshtë tij. Ky lum ka pasur dhe ka peshk sidomos trofta dhe lugina që krijon ai (lugina e Rrjollit) duke qenë e mbrojtur nga malet kishte një klimë të butë ku mund të zhvillohet bujqësia, pemëtaria, 28 vreshtaria dhe blegtoria. Nga ana tjetër, duke qenë në afërsi të krahinës së Koplikut që njihej në mesjetë si vend vreshtash dhe duke pasur në afërsi edhe fisin e Shkrelit, i cili njihej si fis barinjsh gjysmënomad, që veronte bagëtitë në bjeshkë dhe i dimëronte ato në fushat në afërsi të Shkodrës dhe pranë bregdetit, sidomos në Velipojë, duke përdorur si udhë shtratin e Prronit të Thatë në afërsi, Baleci me siguri duhet të ketë qenë patjetër një pikë për grumbullimin e verës, leshit, lëkurëve dhe të produkteve të tjera blegtorale. Lumi i Rrjollit ka pasur për Balecin dhe krahinat përreth edhe një rëndësi tjetër të madhe. Në të kishte shumë mullinj, njëri nga të cilët i përkiste ipeshkvit të këtij qyteti, kurse një tjetër, sipas një dokumenti venedikas të datës 27 mars 1417, muratorit Gjoni (Johannes murarius) nga Shkodra, mulliri i të cilit ndodhej poshtë mullirit të ipeshkvit.29 Ekzistenca e shumë mullinjve dëshmon fluksin e madh të drithit që ka pasur ky vend në Mesjetë. Për zhvillimin kulturor dhe fetar, përveç kishave të qytetit, duhet të ketë luajtur një rol të rëndësishëm edhe Manastiri i Shën Gjonit në Fushën e Shtojit, i cili dikur i përkiste pikërisht ipeshkvisë së Balecit. Čini se da je grad počeo propadati i gubiti na važnosti oko sredine 14. stoljeća, ili prema Ippeniju čak i ranije [30]. Početkom 15. stoljeća teritorij ovog grada pretvoren je u posjed, a 1404. godine Radiq Humoi (Raducius Homoy) spominje se kao jedan od vlasnika Baleca. [31] Prema katastru iz 1416.-1417., "grad Balezo" ("Citá di Balezo") u to je vrijeme brojao oko 25 kuća, [32] pa se već pretvorio u selo. Ovaj katastar spominje nekoliko stanovnika ovog grada s glavama i vlasnicima okolnih imanja i sela. Glavar ovog "grada" u vrijeme kada je katastar sastavljen morao je biti Andrea Humoj, dok se Kojaçini, sin pokojnog Radiqa, spominje kao vlasnik. Dok stanovnici upisani u katastar imaju sljedeća imena, transkribirana na albanskom i u originalu: Domenik Molasiri, zapovjednik (domenego molasirj, zapovjednik) taj oslobođen je svih plaćanja, nadalje, Martin Cavaljero (Martin Caualiero), Zuan Juani (Ivani) (Zuane Yuan), Martin Felipi (Martin Felipo), Zuan Tuzi (Zuan Tusi), Stefan Molasira (Stefano Molasire), Progan Paruçi (Progano Paruci), Benko Albuçi (Benco Albici), Dom Petro Juani (Ivani) (don Petro Yuan), Petro Prekali (Petro Precalj), Dhimitër Kakarriqi (Dimitrj Cacharichi), Dom Petro Andrea (Don Pedro Andrea), Dom Lazar Salamoni (Lazaro Salamon), Petro Madoshi (Madhoshi) (Pedro Madossi), Zorzi Madoshi (Madhosi) (Zordi Madossi), Domenik Felipi (Domenego Felipo), Dom Andrea Gregolo (Don Andria Gregolo), Dom Zuane Sergani (Don Zane Sergano), Martin Rajku, (Martin Rayco), Zuan Zoku (Coku) (Zane Zocho), Majstor Palushi (zidar) (Mastro Polusso Muraro), Andrea Leporoshi (Andrea Leporonsi), Dom Petro Katoci (Don Petro Catozi), Dom Domenik Ungresse (Don Domenego Ungresse) i Dom Progan Progani (Don Progano Proganj). [33] Qyteti duket si filloi të zvogëlohej e të humbiste rëndësinë e tij aty nga gjysma e shek. XIV, ose sipas Ippenit edhe më përpara30. Në fillim të shek. XV territori i këtij qyteti ishte kthyer në pronia dhe në vitin 1404 përmendet si një ndër proniarët e Balecit, Radiq Humoi (Raducius Homoy).31 Sipas Kadastrës 1416-1417, "qyteti i Balezos" ("Citá di Balezo") numëronte në atë kohë rreth 25 shtëpi,32 pra, tashmë ishte kthyer në një fshat. Nga kjo kadastër përmenden disa banorë të këtij qyteti me krerët dhe pronarët e pronave dhe të fshatrave përreth. Kreu këtij "qyteti" gjatë kohës kur u përpilua kadastra duhet të ketë qenë Andrea Humoj, kurse si pronar përmendet, Kojaçini, i biri i të ndjerit Radiq. Kurse, banorët e regjistruar në kadastër janë emrat si më poshtë, të transkriptuara në shqip dhe në origjinal: Domenik Molasiri, urdhërues (domenego molasirj, comandadore) që ishte i çliruar nga të gjitha pagesat, më tej, Martin Kavaljero (Martin Caualiero), Zuan Juani (Ivani) (Zuane Yuan), Martin Felipi (Martin Felipo), Zuan Tuzi (Zuan Tusi), Stefan Molasira (Stefano Molasire), Progan Paruçi (Progano Paruci), Benko Albuçi (Benco Albиci), Dom Petro Juani (Ivani) (don Petro Yuan), Petro Prekali (Petro Precalj), Dhimitër Kakarriqi (Dimitrj Cacharichi), Dom Petro Andrea (Don Pedro Andrea), Dom Lazër Salamoni (Lazaro Salamon), Petro Madoshi (Madhoshi) (Pedro Madossi), Zorzi Madoshi (Madhosi) (Zordi Madossi), Domenik Felipi (Domenego Felipo), Dom Andrea Gregolo (Don Andria Gregolo), Dom Zuane Sergani (Don Zane Sergano), Martin Rajku, (Martin Rayco), Zuan Zoku (Coku) (Zane Zocho), Mjeshtër Palushi (murator) (Mastro Polusso Muraro), Andrea Leporoshi (Andrea Leporonsi), Dom Petro Katoci (Don Petro Catozi), Dom Domenik Ungreshe (Don Domenego Ungresse) dhe Dom Progan Progani (Don Progano Proganj).33 Ti su građani morali plaćati svi po jedan dukat, a većina po jedan mod; orok porez od četiri groša po kući, dva puta godišnje, za Božić i Uskrs, a bili su obvezni i služiti vojnu službu kao pješaci ili vitezovi, ako bi to odredili knezovi Skadra. [34] Ovdje možemo primijetiti obiteljska prezimena koja nalazimo u mnogim drugim mjestima Skadra, kao i u Drištu, a većina tih prezimena je albanska. Osim ovih građana iz Baleza, susrećemo ih i u drugim područjima Skadra, poput Doma Pjetrija iz Baleca (don Piero da Balezo) koji je unajmio komad zemlje u Kazenetu u Skadru. [35] Ali, kratko vrijeme kasnije, ovaj grad je pronađen potpuno napušten. [36] Grad je također imao mnoga sela, koja su u katastru navedena s definicijom pod Baleci, koji su u srednjem vijeku morali imati Baleci kao administrativno i crkveno središte. [37] Dakle, grad je nekada morao biti središte s mnogim imanjima i selima oko sebe, te je stoga bio glavno mjesto u dolini Rrjoll. Ta su sela Zakoli u Balecu (Zacholj soto balezo) s tri kuće, [38] Braza pod Balecom (Braza soto balezo) s pet kuća, [39] Dari pod Balecom (darj soto balezo) s jedanaest kuća, [40] Leporoshi pod Balecom (Leporonsi soto balezo) sa sedam kuća [41], Šen Aleksandri pod Balecom (sancto Alexandro soto balezo) koji je u to vrijeme bio napušten i nenaseljen [42], Zamaraki pod Balecom (zamarachi soto balezo) koji je imao tri kuće [43] i napušteno selo Brokulku (Villa clamada Brochulcho e desabitada) [44]. Këta qytetarë duhej të paguanin të gjithë nga një dukat dhe pjesa më e madhe e tyre nga një mod; taksat e orokut me nga katër grosh për shtëpi, dy herë në vit, për Krishtlindje dhe për Pashkë, si dhe ishin të detyruar që të bënin shërbim ushtarak si këmbësorë apo si kalorës, në rast se këtë e urdhëronin rektorët e Shkodrës.34 Vërehen këtu mbiemra familjarë që i gjejmë në shumë lokalitete të tjera të Shkodrës si dhe në Drisht dhe shumica e këtyre mbiemrave janë shqiptarë. Krahas këtyre banorëve qytetarë nga Balezo hasim edhe në zona të tjera të Shkodrës si p. sh. dom Pjetri nga Baleci (don Piero da balezo) që kishte marrë me qira një copë tokë tek Kazenet e Shkodrës.35 Porse, pak kohë më vonë, ky qytet gjendej i shkretuar plotësisht.36 Qyteti kishte edhe shumë fshatra, të cilat jepen në kadastër me përcaktimin nën Balecin, të cilat në Mesjetë duhet të kenë pasur pikërisht Balecin si qendër administrative dhe kishtare.37 Pra, dikur qyteti duhet të ketë qenë një qendër me shumë prona dhe fshatra përreth duke qenë kështu lokaliteti kryesor në luginën e Rrjollit. Këto fshatra janë Zakoli në Balecin (Zacholj soto balezo) me tri shtëpi, Braza nën Balecin (Braza soto balezo) me pesë shtëpi, Dari nën Balecin (darj soto balezo) me njëmbëdhjetë shtëpi, Leporoshi nën Balecin (Leporonsi soto balezo) me shtatë shtëpi¹, Shën Aleksandri nën Balecin (sancto Alexandro soto balezo) që në atë kohë ishte i braktisur dhe i pabanuar2, Zamaraki nën Balecin (zamarachi soto balezo) që kishte tri shtëpi43 dhe fshati i braktisur i Brokulkut (Villa clamada Brochulcho e desabitada)44. Skenderbeg ga je dao na upravljanje Palu Dukagjiniju,2 koji je, kao i sam Lekë Zaharia, bio član Lezhinske lige koju je Skenderbeg osnovao 2. ožujka 1444. U ovom savezu sudjelovao je Pjetër Shpani sa svoja četiri sina Aleksinom, Bozhdarijem, Vruonom, Mirkom i LekëDushmanijem,54 koji su posjedovali imanja oko Drishtija, Baleca i u 55 Zadrimi. Mlečani su bili protiv Lezhinske lige, koja je ugrožavala njihove posjede na sjeveru. Tijekom tog vremena, nesuglasice između Skenderbega i Venecije produbile su se do te mjere da je u prosincu 1447. izbio sukob između njih.56 Drištijski plemići, Pjetër Shpani i njegovi sinovi te Lekë Dushman, koji nisu bili spremni prihvatiti i sudjelovati u Skenderbegovim neprijateljskim akcijama protiv Venecije, napustili su Ligu. Ova akcija mogla je biti još jedan razlog zašto je Skenderbeg, nakon što je 23. srpnja 1448. porazio snage upravitelja Skadra, Danielea Lurikija,58 također zaprijetio invazijom na Drishti.59 Značajna vojska Skenderbega stigla je u područje Skadra, a tijekom tog vremena obnovio je i dvorac Balec kako bi ga imao kao bazu za te napade.60 Danas ne možemo utvrditi gdje je na brdu Balec Skenderbeg izgradio svoje utvrde. Slično tome, Ippen, koji je prije više od 100 godina pronašao više ruševina nego mi danas, ne može pronaći Skenderbegov dvorac iznad Baleca.1 Kasnije, tijekom prve opsade Skadra, grad su Osmanlije također koristile protiv ovog grada.2 Trenutno nema informacija o bilo kakvoj obnovi dvorca Balec od strane Turaka u to vrijeme. Informacije o srednjovjekovnoj biskupiji Balec Ovaj grad je imao svoju biskupiju (Ecclesia Balleacensis ili Palachiensis), a biskup (Episcopus Balleacensis) je bio pod jurisdikcijom tivatskog nadbiskupa.93 Ali već 1356. godine biskup ovog grada se žalio da nema prihoda, jer je područje njegove biskupije puno šizmatika (pravoslavnih).64 Razlog koncentracije pravoslavaca na ovim prostorima mogao je biti blizina sela Cupelnich (danas Koplik, au mletačkom katastru 1416. poznato kao Kopeniko), koje je prema ovom katastru naseljeno većinom slavenskim stanovništvom i mnogim svećenicima slavenske crkve kao što su Jura i Protopopit, popi Andrea, popi Nikashin (Nikašin), popi Milica (Miliza), popi Stanko, popi Bogdan, popi Radoslav Tribov, popi Radovani itd.5. Međutim, kao što smo gore vidjeli, katastar također uključuje katoličke svećenike, i to Dom Petro Katoci (don petro catozi), Dom Domenik Ungreshe (don domenego ungresse), Dom Progan Progani (don progano proganj), Dom Petro Andrea (don pedro Andrea), Dom Lazër Salamoni (lazaro salamon), Dom Andrea Gregolo (don andria gregolo), Dom Zuane Sergani (don záne sergano) i Dom Petro Juani (Ivani) (don petro yuan).9 Balečki biskup prvi se put spominje u pismu pape Aleksandra II. iz 1062. upućenom Petru, nadbiskupu Tivara, čiji je sufragan bila Balečka biskupija.67 Međutim, balečki biskupi spominju se osobno po imenu od 1. stoljeća. XV, koji su: I. Gullielmi (Gullielmus Episcopus Balleacensi) je prvi dokumentirani biskup Balecija koji je poznat po imenu i spominje se u pismu pape Klementa VI., koje je u ožujku 1347. uputio franjevcu ocu Gerviku, imenovavši ga biskupom Balecija, budući da je Gullielmi već umro. Ne znamo kojem je redu Gullielmi pripadao. Također nije poznato kada je postao biskup Balecija. Mislimo da je bio franjevac. Gotovo svi biskupi pripadali su ovom redu. Skënderbeu ia dha për administrim Pal Dukagjinit,2 i cili ashtu si vetë Lekë Zaharia ishte anëtar i Lidhjes së Lezhës, të themeluar nga Skënderbeu, më 2 mars 1444.53 Në këtë lidhje morën pjesë Pjetër Shpani me të katër bijtë Aleksin, Bozhdarin, Vruon, Mirkon dhe Lekë Dushmani,54 që kishte nën zotërim prona rreth Drishtit, Balecit dhe në 55 Zadrimë. Venedikasit ishin kundër Lidhjes së Lezhës, e cila kërcënonte posedimet e saj në veri. Gjatë kësaj kohe midis Skënderbeut dhe Venedikut mosmarrëveshjet u thelluan aq shumë sa që në muajin dhjetor të vitit 1447 midis tyre shpërtheu një konflikt.56 Fisnikët drishtjanë, Pjetër Shpani me të bijtë dhe Lekë Dushmani, që nuk ishin të gatshëm të pranonin dhe të merrnin pjesë në veprimet 57 armiqësore të Skënderbeut kundër Venedikut, dolën nga Lidhja. Ky veprim mund të ketë qenë edhe një shkas më tepër, që Skënderbeu pasi theu forcat e guvernatorit të Shkodrës, Daniele Luriki më 23 korrik 1448,58 rrezikoi edhe pushtimin e Drishtit.59 Në zonat e Shkodrës kishte ardhur një ushtri e konsiderueshme e Skënderbeut, i cili gjatë kësaj kohe rindërton edhe kështjellën e Balecit për ta pasur si pikë mbështetjeje për këto sulme.60 Sot nuk jemi në gjendje të lokalizojmë, se në çfarë vendi tek kodra e Balecit, i ka bërë Skënderbeu fortifikimet. Po ashtu edhe Ippen, i cili mbi 100 vjet më parë konstaton rrënoja më shumë sesa ne sot, nuk është në gjendje të bëjë lokalizimin e kështjellës së Skënderbeut mbi Balec.1 Më vonë gjatë rrethimit të parë të Shkodrës qytezën e përdorën kundër këtij qyteti edhe osmanët.2 Mbi ndonjë rikonstruksion të kështjellës së Balecit nga ana e Turqve gjatë kësaj kohe nuk kemi të dhëna tani për tani. Të dhëna rreth dioqezës mesjetare të Balecit Uzimajući u obzir netočnosti, prema F. Kordinjanu, ukupno postoji 80 balečkih biskupa koji pripadaju srednjem vijeku. U gornjem popisu uspjeli smo predstaviti samo 11 njih po imenu i dvojicu anonimnih. Danas je balečka biskupija titularna i ima sedam titularnih biskupa od prve polovice 20. stoljeća do danas.81 Osim biskupa, u raznim dokumentima susrećemo i druge klerike koji su iz ovog grada. Ovdje prvo možemo spomenuti Doma Andređu i đakona Stefana, obojica iz Baleća koji su svoju djelatnost obavljali u prvoj polovici 20. stoljeća. XIV i dokumentirani su u Ragusi u ožujku 1349.52 Godine 1363. spominje se Dom Zorzi (Dom Çorço), koji je živio u Baleću negdje blizu vrata crkve sv. Kolumbe Balečke.83 Dom Pellegrini mu u svojoj oporuci ostavlja neke predmete. Dom Pelegrini iz Baleca također se nalazi u dokumentu iz 1349. Bio je jedan od svećenika koji su hodočastili za duše već preminulih vjernika, a za to su primali naknadu od obitelji pokojnika. Dana 23. svibnja 1349., nakon velike kuge koja je harala područjima Republike Ragusa i drugih balkanskih zemalja, Dom Pelegrini Baleci izjavljuje da je od Pasche de Sorgo (Pascha de Sorgo) primio 10 hyperperë, s namjerom da ode svetom Franji Asiškom za dušu Stepe, oca Pasche.84 Dom Pelegrini se također spominje u dokumentu od 9. veljače 1350., ali pod imenom Dom Pelegrini Shqiptar (Dompnus Pelegrinus Albanensis), ovaj put za još jedno sveto hodočašće u Rim, zajedno s drugim albanskim klerikom Domom Pavlom iz samostana svetog Collita iz Bune (Dompnus Paulus Sancti Nicolay de Oldrino) za plemića Laurea Nicola de Luccharija te za Marka Juna Mençiona i Marina 85 Nikole de Mençion. Iz ovog dokumenta saznajemo da je Dom Pelegrini bio nećak drugog važnog klerika, Doma Nikole, kapelana važne crkve Svetog Vlasa u Ragusa (dompnus Pelegrinus nepos domini Nicole capelani sancti Blaxii)86. Dom Pelegrini iz Baleća mora da je umro 1363. godine, jer je 30. svibnja ove godine otvorena njegova oporuka, kojom se raspoređuju njegove stvari kako je sam pismeno odredio. Iako je dugo živio daleko od svog doma, oporuka jasno pokazuje blisku vezu s Balećima, gradom u kojem je rođen i odrastao. Evo što piše u svojoj oporuci: "Ragusa, 30. svibnja 1363. Oporuka Doma Pelegrija: I tabor [Taborarja ?? - E.M.] ostavlja se Domu Gjergjitu [koji živi] iznad vrata Svetog Colleta u Balećima. Mojoj unuci Kuti daju se dvije vreće (??) i tri ogrtača, dok se štap i bakrena čaša daju balečkom biskupu, a svetoj Mariji Balečkoj daju se 12 nabora tkanine kao pokrivač. Sjetimo se i drugih stvari o "biskupiji Svete Marije Balečke"8. Ova oporuka ima još jednu važnost, jer pruža informacije o crkvama koje se nalaze u Balecima, o čemu će biti riječi u nastavku. Među balečkim klerom je i svećenik Benedikt iz Balecija (presbiter Benedictus de Ballegio), koji se spominje kao svjedok u oporuci koju je u Ragusi 18.-21. ožujka 1400. sastavila Boglina, supruga Bogdana Kovaçiqija (Boglina vxor Bogdanj chouvaçich).88 U dubrovačkim dokumentima nalazimo i druge klerike iz Baleca. Jedan takav bio je Dom Paulo iz Balecija (dompnus paulus de ballegio), koji se spominje kao pravni svjedok u oporuci Doma Paula iz Pultija, sastavljenoj u Ragusi 3. svibnja 1400.89 Drugi svećenik bio je Dom Benku iz Balecija (Dompnus Benchus de Ballegio), koji je u Ragusi bio odgovoran za prikupljanje desetine i prvina za crkvu sv. Marije.90 Bio je poznata osoba u Ragusi nakon što je 1372. postao sakristan katedrale u Ragusi, a kasnije je dokumentiran kao kapelan župe Brenno, poznat kao "don Bencho de Breno", a zatim, zbog poodmakle dobi, i kao Dom Bencho Vechio.91 Spomenuti Dom Bencho također je ostavio oporuku u Ragusi. Ovu oporuku sastavili su još dva klerika, očito braća dominikanskog reda (propovjednici) Dom Bosiamiloste i Dom Jon Longo iz Drača. Korisnici njegove oporuke bili su, između ostalih, Dom Benchova biološka braća, Dobroslavi, gospodin Pal Markosi, sada pokojni, i Marku, kao i druga braća reda dom Pjetër Vendramin iz Drishtija i Fra Johani Prior Propovjednika (Dominikanci).92 Nekoliko godina kasnije, 19. svibnja 1404., Dom Bencho de Balleza također se pojavljuje u oporuci albanskog klerika Doma Marka Caputapisa (don Marco Caputapis), ovaj put kao jedan od korisnika stvari koje su ostale iza njega.93 Duke pasur parasysh pasaktësitë, sipas F. Kordinjanos numërohen 80 gjithsej 13 ipeshkvij të Balecit, të cilët i përkasin periudhës së Mesjetës. Në listën e sipërme arritëm të paraqesim vetëm 11 prej tyre me emër dhe dy të tjerë anonimë. Sot ipeshkvia e Balecit është titullare dhe numëron shtatë ipeshkvij titullar që nga gjysma e parë e shek. XX deri në ditët sotme.81 e Krahas ipeshkvijve, nëpër dokumente të ndryshme hasim edhe klerikë të tjerë që janë nga ky qytet. Këtu mund të përmendim së pari dom Andrenë dhe diakonin Stefan që të dy nga Baleci të cilët kanë ushtruar aktivitetin e tyre në gjysmën e parë të shek. XIV dhe janë të dokumentuar në Raguzë në mars të vitit 82 1349.52 Në vitin 1363, përmendet dom Zorzi (dom Çorço), i cili jetonte në Balec diku në afërsi të portës së Kishës së Shën Kollit të Balecit.83 Këtij, dom Pellegrini i lë me testament disa objekte. Dom Pelegrini nga Baleci haset gjithashtu edhe në një dokument të vitit 1349. Ai ishte një nga priftërinjtë që shkonte në pelegrinazh për shpirtin e besimtarëve tashmë të vdekur duke u paguar për këtë nga familjarët e të ndjerëve. Më 23 maj 1349, pas murtajës së madhe që kishte pllakosur në zonat e Republikës së Raguzës dhe në vende të tjera të Ballkanit, dom Pelegrini Balecit deklaron se kishte marrë nga Pashka de Sorgo (Pascha de Sorgo) 10 hyperperë, me qëllim që të shkojë në Shën Françesk të Asizit për shpirtin e Stepes, babait të Pashkës.84 Dom Pelegrini përmendet edhe në një dokument të datës 9 shkurt 1350 por me emrin dom Pelegrini Shqiptar (Dompnus Pelegrinus Albanensis), këtë radhë për një pelegrinazh tjetër të shenjtë për në Romë, së bashku me një klerik tjetër shqiptar dom Palin e manastirit të Shën Kollit të Bunës (Dompnus Paulus Sancti Nicolay de Oldrino") për fisnikun Laure Nicolo de Lucchari dhe për Mark Jun Mençion dhe Marin 85 Nikole de Mençion. Nga ky dokument mësojmë që dom Pelegrini ishte nipi i një kleriku tjetër të rëndësishëm, i dom Nikollës, kapelan i kishës së rëndësishme të Shën Vlashit në Raguzë (dompnus Pelegrinus nepos domini Nicole capelani sancti Blaxii)86. Dom Pelegrini nga Baleci duhet të ketë vdekur në vitin 1363, sepse më 30 maj të këtij viti hapet testamenti e i tij, për të bërë shpërndarjen sendeve siç i kishte caktuar ai vetë me shkrim. Edhe pse jetonte për një kohë të gjatë larg vendit të tij, në testament shihet qartë lidhja e ngushtë me Balecin, qytetin ku ishte lindur dhe rritur. Ja çfarë shkruan në testamentin e tij: "Raguzë, më 30 maj 1363. Testamenti i Dom Pelegrinit: Dhe tabori [Taborarja ??- E.M.] ti lihet dom Gjergjit [që jeton] sipër portës së Shën Kollit të Balecit. Mbesës sime Kutës, ti jepen dy sakë (??) dhe tre mantele, kurse bastuni dhe kupa prej bakri ti jepen ipeshkvit të Balecit, dhe Shën Marisë së Balecit ti jepen 12 krahë pëlhurë për mbulesë. Të kujtohen gjithashtu edhe gjërat e tjera në lidhje me ,87 «ipeshkvinë e Shën Marisë së Balecit»"8. Ky testament ka edhe një rëndësi tjetër, sepse jep të dhëna mbi kishat e ndodhura në Balec, për të cilat do të flitet më poshtë. Tek klerikët e Balecit bën pjesë edhe prifti Benedikti nga Baleci (presbiter Benedictus de Ballegio), i cili përmendet si dëshmitar në një testament të bërë në Raguzë më 18-21 mars 1400 nga Boglina e shoqja e Bogdan Kovaçiqit (Boglina vxor Bogdanj chouvaçich).88 Po në dokumentet raguzane hasim edhe klerikë të tjerë nga Baleci. Një i tillë ishte edhe dom Pali nga Baleci (dompnus paulus de ballegio), i cili përmendet si dëshmitar ligjor në testamentin e dom Palit nga Pulti, të bërë në Raguzë më 3 maj 1400.89 Një tjetër klerik ishte edhe dom Benku nga Baleci (Dompnus Benchus de Ballegio), i cili në Raguzë merrej me mbledhjen e të dhjetave dhe prodhimeve të hershme (primiceve) për kishën e Shën Marisë.90 Ai ishte një figurë e njohur në Raguzë pasi në vitin 1372 bëhet sakrist i Katedrales së Raguzës, më vonë është i dokumentuar si kapelan i zhupës së Brennos duke i njohur me emrin "don Bencho de Breno" dhe pastaj për shkak të moshës së thyer edhe me emrin Dom Benku plaku (don Bencho Vechio).91 Dom Benku i sipërpërmendur ka lënë në Raguzë edhe një testament. Këtë testament e kishin bërë dy klerikë të tjerë, mesa duket sivëllezër të urdhrit dominikan (predikues) Dom Bosiamiloste dhe dom Jon Longo nga Durrësi. Përfituesit e sendeve të tij të lëna me testament ndër të tjerë ishin vëllezërit biologjik e vetë dom Benkut, Dobroslavi", zoti Pal Markosi tashmë i vdekur dhe Marku, si dhe sivëllezër të tjerë të urdhrit dom Pjetër Vendramin nga Drishti dhe Fra Johani Prior i Predikatarëve (dominikanëve).92 Disa vite më vonë, më 19 maj 1404, dom Benku (don Bencho de Balleza) shfaqet edhe në testamentin e klerikut shqiptar dom Mark Kaputapit (don Marco Caputapis) këtë radhë si një ndër përfituesit e gjërave të lëna pas.93 U Ragusi se 1401. godine također spominje "Dom Domenik iz Baleća u albanskoj regiji" (dompnus dominichus de balizio parcium albanie), ali osim nekih otplata duga, dokument ne otkriva ništa drugo o njemu, niti kojem je redu pripadao.4 Doma Domenika iz Baleća (Dompnus dominichus de ballegio) nalazimo i u drugim dokumentima; iz dokumenta iz 1403. saznajemo da je poduzimao hodočašća u ime raznih vjernika. Takvo je hodočašće poduzeto u ime gospođe Nuçe (Nuce), za koje je primio 50 penija i 4 svijeće posebno određene za njega u oporuci spomenute gospođe. Ovaj dubrovački dokument datiran je 19. ožujka 1403.95 Mjesto hodočašća nije navedeno. Aktivnost hodočašća i putovanja koja su provodili razni svećenici, posebno niži svećenici, za duše vjernika dobro je poznata pojava u srednjem vijeku. U tom smislu, imamo mnogo zapisa o albanskom svećenstvu iz Skadra, Drištija, Pultija itd., koji su obavljali ta hodočašća posebno u Ragusu i Veneciju u zamjenu za određeni iznos novca, koji je tim svećenstvima bio potreban i kao putni troškovi. Ova pojava postajala je češća posebno u slučajevima kolere ili drugih epidemija. Na primjer, tijekom ovog razdoblja od druge polovice 14. stoljeća do početka 15. stoljeća, imamo povremene slučajeve smrti uzrokovanih epidemijama, posebno od kuge (ili Crne smrti) i u Ragusi i Skadru7 i u okolnim regijama, gdje se nalazio i Baleci. Spomenuti Dominik (presbiter dominichus de Ballegio), za kojeg saznajemo da je bio kapelan u Ragusi, pojavljuje se u drugom dokumentu od 26. veljače 1404., u vezi s oporukom drugog albanskog svećenika, Doma Gjergja Fisa iz Pultija (dompni Georgij fisso de pullat). Dominik iz Baleća, zajedno s još jednim albanskim kapelanom u Ragusi, Dhimitriusom iz Deje (presbiter dymitrius de dagno, chapelanj in Ragusio) bili su svjedoci ove oporuke sastavljene 3. studenog 1403.99 Dom Dominic se također pojavljuje u oporuci Marina Gondule sastavljenoj 1. prosinca 1405., kao korisnik stvari koje je ostavio.100 Što se tiče bogoslužnih zgrada, Baleći su morali imati barem tri crkve101. Ruševine jedne od njih zabilježio je i Theodor Ippen 1907. godine. Napisao je da se ruševine crkve nalaze na vrhu brda Balec i da su okružene gustim grmljem. Od dimenzija tih ruševina, ostalo je 20 koraka u duljinu i deset koraka u širinu, zajedno s dijelom lađe.102 Zid ove crkve bio je vrlo jednostavan i bez ukrasa. 103 Ova crkva na vrhu brda morala je biti katedrala Svete Marije Balečke, gdje je balečki biskup (uescovado di Santa Maria de Balec) obavljao svoje aktivnosti. 104 Čini se da je ova katedralna crkva imala i vlastitu katedralnu skupštinu, što pokazuje da je bila organizirana na redovan način. 105 Po në Raguzë, dokumentohet në vitin 1401 edhe "Dom Domeniku nga Baleci në viset e Shqipërisë” (dompnus dominichus de balizio parcium albanie), por në lidhje me të përveçse disa shlyerje borxhesh, në dokument nuk mësohet asgjë tjetër, as se cilit urdhër i përkiste.4 Dom Domenikun nga Baleci (Dompnus dominichus de ballegio) e gjejmë edhe nëpër dokumente të tjera, nga një dokument i vitit 1403 mësojmë se ndërmerrte pelegrinazhe me porosi të besimtarëve të ndryshëm. I tillë është edhe pelegrinazhi i ndërmarrë me porosi të zonjës Nuçe (Nuce), për të cilin ai kishte marrë 50 perperë dhe 4 qirinj të caktuar pikërisht për të në testamentin e zonjës së lartpërmendur. Ky dokument raguzan mban datën 19 mars 1403.95 Vendi i shtegtimit nuk jepet. Aktiviteti i shtegtimeve dhe i pelegrinazheve që kryhej nga klerikë të ndryshëm, sidomos nga kleri i vogël, për shpirtin e besimtarëve është një fenomen i njohur në Mesjetë. Në lidhje me këtë kemi shumë të dhëna mbi klerikë shqiptarë nga Shkodra, Drishti, Pulti, etj., të cilët i kryenin këto shtegtime sidomos në Raguzë dhe në Venedik në këmbim të një shume të caktuar parash, të cilat këtyre klerikëve u nevojiteshin edhe si kosto udhëtimesh. Ky fenomen bëhej më i shpeshtë sidomos në raste kolere apo epidemish të tjera. Për shembull gjatë kësaj kohe nga gjysma e dytë e shek. XIV e deri në fillim të shek. XV, kemi raste të herëpashershme të vdekjeve të shkaktuara nga epidemia, sidomos nga murtaja (ose Vdekja e Zezë) qoftë në Raguzë, qoftë në Shkodër7 dhe në krahinat përreth, ku ndodhej edhe Baleci. Domeniku i lartpërmendur (presbiter dominichus de Ballegio), për të cilin marrim vesh se ishte kapelan në Raguzë, na paraqitet edhe në një dokument tjetër të datës 26 shkurt 1404, në lidhje me testamentin e një prifti tjetër 98shqiptar, të dom Gjergj Fisit nga Pulti (dompni Georgij fisso de pullat). Domeniku nga Baleci, së bashku me një kapelan tjetër shqiptar në Raguzë, Dhimitrin nga Deja (presbiter dymitrius de dagno, chapellanj in Ragusio) ishin dëshmitarë për këtë testament të bërë më 3 nëntor 1403.99 Dom Domeniku na shfaget edhe në testamentin e Marin Gondules të bërë më 1 dhjetor të vitit 1405, si përfitues i gjërave që kishte lënë.100 Përsa i përket ndërtesave të kultit, Baleci duhet të ketë pasur të paktën tri kisha101. Rrënojat e njërës prej tyre i evidenton edhe Theodor Ippen në vitin 1907. Ai shkruante që rrënojat e një kishe ndodheshin në majë të kodrës së Balecit dhe ishin të rrethuara me shkurre të dendura. Nga përmasat e këtyre rrënojave kishin mbetur 20 hapa gjatësi dhe dhjetë hapa gjerësi së bashku me një pjesë të bsidës. 102 Muri i kësaj kishe ishte shumë i thjeshtë dhe pa ornamente.103 Kjo kishë në majë të kodrës duhet të ketë qenë Katedralja e Shën Marisë së Balecit, ku zhvillonte aktivitetin ipeshkvi i Balecit (uescovado di Santa Maria de Balec)104. Kjo kishë katedrale duket se ka pasur edhe kuvendin e saj katedral, çka tregon se ishte e organizuar në mënyrë të rregullt.105 Godine 1363., Dom Pelegrini, kojeg smo gore spomenuli, ostavio je ovoj crkvi nekoliko predmeta u svojoj oporuci, uključujući bakrenu čašu.106 Balečka katedrala također je imala svoj kaptol (capitulo et clero ecclesie Balezencis)107, kaptol koji je morao biti sličan onome u Drištiju, budući da je, kao i u Drištiju, kler u Balećima uglavnom pripadao franjevačkom redu, a to je uglavnom vidljivo iz balečkih biskupa (ne titularnih) koji su pripadali ovom redu.108 Ovaj kaptol je možda također imao vlastite statute, ali ništa takve vrste se nigdje ne spominje u rijetkim dokumentima koji su do sada dostupni. Kaptol Balečke katedrale spominje se u dva dokumenta. Jedan je datiran u ožujku 1347. i pismo je pape Klementa VI. poslano iz Avignona Ivanu, nadbiskupu Tibura, Kapitolu i kleru Balečke crkve (capitulo et clero ecclesie Balezencis) povodom smrti Gervika, biskupa ove biskupije. 109 Drugi dokument napisao je nekoliko godina kasnije, 1. lipnja 1351., također papa Klement VI. povodom zaređenja franjevca Andreasa Citera za novog biskupa Balecija. Papa se obraća klericima kapitula riječima "ljubljeni sinovi Kaptula Crkve Baleci" (dilectis filiis capitulo ecclesie Balazencis).110 Druga crkva mogla bi biti ona koja se nalazi u selu Shën Aleksandër, pod brdom Baleci, na obali rijeke Rrjoll.111 Treća crkva spominje se 1363. kao Crkva Shën Kolli i Baleci (Santo Nichola de Baleç), koja se također spominje u oporuci Doma Pelegrina2, o kojoj smo gore raspravljali. hte e organizuar në mënyrë të rregullt.105 Në vitin 1363, kësaj kishe dom Pelegrini, për të cilin folëm edhe më lart, i lë me testament disa objekte ndër të tjera edhe një kupë bakri.106 Katedralja e Balecit kishte edhe kapitullin e saj (capitulo et clero ecclesie Balezencis)107, një kapitull që duhet të ketë qenë i ngjashëm me atë të Drishtit, pasi, sikurse në Drisht edhe në Balec kleri i përkiste kryesisht Urdhrit Françeskan dhe këtë e vëmë re kryesisht nga ipeshkvijtë e Balecit (jo titullarët) të cilët i përkisnin këtij urdhri.108 Ky kapitull mbase ka pasur edhe statutet e tij, por diçka e tillë nuk përmendet asgjëkund nëpër dokumentet e pakta që janë të disponueshme deri tani. Kapitulli Katedrales së Balecit përmendet në dy dokumente. Njëri i përket datës mars 1347 dhe është një letër e Papës Klementi VI dërguar nga Avinjoni, Gjonit, kryeipeshkvit të Tivarit, Kapitullit dhe klerit të Kishës së Balecit (capitulo et clero ecclesie Balezencis) me rastin e vdekjes së Gervikut, ipeshkvit të kësaj dioqeze 109 Dokumenti tjetër është shkruar disa vite më vonë, më 1 qershor 1351, po nga Papa Klementi VI me rastin e shugurimit të françeskanit Andreas Citer si ipeshkëv i ri i Balecit. Papa u drejtohet klerikëve të kapitullit me fjalët "bijve të dashur të Kapitullit të Kishës së Balecit" (dilectis filiis capitulo ecclesie Balazencis).110 Kisha tjetër mund të jetë pikërisht ajo e ndodhur në fshatin Shën Aleksandër, nën kodrën e Balecit, buzë lumit Rrjoll.111 Kurse kisha e tretë përmendet në vitin 1363 si Kisha e Shën Kollit të Balecit (Santo Nichola de Baleç), e cila përmendet edhe në testamentit e dom Pelegrinit2, për të cilin folëm më lart. Što se tiče svećenstva, moramo dodati da nije isključena mogućnost prisutnosti dominikanskog reda, a ranije i benediktinskog reda, budući da se u blizini nalazio samostan sv. Ivana Štojita, o čemu će biti ukratko riječi u nastavku. Također, kao što je vidljivo iz dokumenata, titula Dom (dompnus, dominus) koju su nosili mnogi svećenici iz Baleća ne isključuje mogućnost prisutnosti dijecezanskih svećenika u ovom gradu i selima koja ga okružuju. Nekada je ova biskupija uključivala i benediktinski samostan sv. Ivana Štojita (monasterium s. Johannins Ordinis s. Benedicti Drivastensis diocesis13 ili abbatia s. Johannis de Strilalio districtu Drivasti114), čije se ruševine danas nalaze u Štojitskoj ravnici, pet milja udaljene od ruševina Baleća. Okolnom stanovništvu poznate su i kao „Crkva sv. Gjinita“. Kako saznajemo iz samog naziva samostana, prethodno je pripadao biskupiji Drišti, ali je njegova uprava privremeno prenesena na biskupiju Baleci. Ovaj prijenos izvršen je jer su prihodi Crkve Baleci u to vrijeme bili toliko smanjeni "zbog raskolnika kraljevstva Raše", da biskup Baleci (koji je u to vrijeme bio franjevac Andreas) nije imao od čega živjeti, te mu je zbog toga oko 26. 10. 1356. papa Inocent VI. dao u upravu benediktinski samostan sv. Ivana u Štoju (Strilaleo), koji se nalazio u biskupiji Drišti.115 15 Samostan je morao biti bogat nekretninama, koje su se protezale čak i izvan 116 okruga Drišti. Ovaj samostan imao je mnogo problema od strane slavenskih pravoslavaca, kao i obližnja biskupija Baleć, jer se 1356. godine kaže da je opatija sv. Gjinija u Drishtu potpuno uništena od strane pravoslavaca 117 (ab ipsis schismaticis quasi totaliter dissipatum). Međutim, unatoč raskolničkoj prijetnji, brzo je obnovljen, jer je 20 godina kasnije dokumentirano da je papa Grgur XI. 29. veljače 1376. naredio Petru, nadbiskupu Raguze, da izabere benediktinskog redovnika iz tih mjesta i imenuje ga opatom, budući da je posljednji opat Mihael umro "monasterio S. Johannis Baptiste dicti ordinis Drivastensis diocesis, per obitum Michaelis abbatis vacanti". U to vrijeme, samostan je vjerojatno također prebačen iz biskupije Baleć natrag u biskupiju Drišt. U tom je području poznat i kult Svete Petke ili Svete Prene (Sveta Veneranda, rimska kršćanska mučenica, među pravoslavnima Sveta Parashqevi, među Slavenima Sveta Petka), koji je bio raširen uglavnom među planinskim plemenima koja su živjela oko doline Rrjoll,118 i koji se nastavio barem do početka 20. stoljeća. Ovo su neki podaci o srednjovjekovnom gradu Baleću, koji i dalje ostaje enigma povijesti, unatoč tome što je imao život dug gotovo tisuću godina, počevši od kasne antike ili ranog srednjeg vijeka i opadajući kao grad u ranim razdobljima kasnog srednjeg vijeka. Në lidhje me klerin duhet të shtojmë që nuk përjashtohet edhe mundësia e pranisë së Urdhrit Dominikan, me herët edhe të atij Benediktin pasi në afërsi ishte Manastiri i Shën Gjonit të Shtojit për të cilin do të flitet shkurt më poshtë. Gjithashtu, siç konstatohet edhe nga dokumentet, mbajta e titullit Dom (dompnus, dominus) e shumë klerikëve dhe nga Baleci nuk përjashton mundësinë e pranisë së dioqezanëve në këtë qytet dhe në fshatrat përreth tij. Përkohësisht kësaj dioqeze i përkiste edhe manastiri benediktin i Shën Gjonit të Shtojit (monasterium s. Johannins Ordinis s. Benedicti Drivastensis diocesis13 ose abbatia s. Johannis de Strilalio districtu Drivasti114), rrënojat e të cilit ndodhen sot në fushën e Shtojit, pesë milje larg nga rrënojat e Balecit. Nga popullsia përreth njihen edhe me emrin “Kisha e Shën Gjinit”. Siç e mësojmë edhe nga vetë emri i manastirit, ai i përkiste më parë dioqezës së Drishtit por komenda e tij i kaloi dioqezës së Balecit përkohësisht. Ky kalim u bë për shkak se të ardhurat e Kishës së Balecit në atë kohë qenë pakësuar aq shumë "nga skizmatikët e mbretërisë së Rashës", ipeshkvi i Balecit (që në atë kohë ishte françeskani Andreas) që nuk kishte me se të jetonte, dhe për këtë arsye, rreth datës 26. 10. 1356 iu dha nga Papa Innocenti VI si komendë, manastiri benediktin i Shën Gjonit në Shtoj (Strilaleo) që ndodhej në dioqezën e Drishtit.115 15 Manastiri duhet të ketë qenë i pasur me prona të patundshme, të cilat shtriheshin edhe jashtë 116 rrethit të Drishtit. Ky manastir pati probleme të shumta nga ortodoksët sllavë, ashtu siç pati edhe ipeshkvia e Balecit në afërsi të tij, sepse në vitin 1356 thuhet se abacia e Shën Gjinit në Drisht ishte shkatërruar krejtësisht nga ortodoksët 117 (ab ipsis schismaticis quasi totaliter dissipatum). Megjithatë, me gjithë kërcënimin skizmatik, ai u ringrit shumë shpejt, pasi 20 vjet më vonë është e dokumentuar që Papa Gregori XI urdhëron më 29 shkurt 1376 Pjetrin, kryeipeshkëv të Raguzës, që të zgjedhë ndonjë murg benediktin të atyre vendeve dhe ta caktojë si abat, pasi abati i fundit Mihael kishte vdekur "monasterio S. Johannis Baptiste dicti ordinis Drivastensis diocesis, per obitum Michaelis abbatis vacanti". Gjatë kësaj kohe duhet të këtë ndodhur edhe kalimi i manastirit nga dioqeza e Balecit sërish në dioqezën e Drishtit. Në zonë njihet edhe Kulti i Shën e Premtes apo i Shën Prenës (Shën Venerandës, martire e krishterë romake, tek ortodoksët Shën Parashqevi, tek sllavët Sveti Petka), i cili ishte i përhapur kryesisht në fiset malësore që jetonin përreth luginës së Rrjollit,118 dhe që pati vazhdimësi të paktën deri në fillim të shek. XX. *** Këto pra ishin disa të dhëna mbi qytetin mesjetar të Balecit, i cili mbetet akoma enigmë për historinë, pavarësisht se ka pasur një jetë afro njëmijëvjeçare duke filluar nga Antikiteti i Vonë apo Mesjeta e Hershme e duke perënduar si qytet në periudhat e para të Mesjetës së Vonë. |
IZVOR TEKSTA O GRADU BALECIJU
EDMOND MALAJ: BALECI U SREDNJEM VIJEKU. POVIJESNE STUDIJE 2016. EDMOND MALAJ: BALECI NË MESJETË. STUDIME HISTORIKE 2016 |
IZVORI I LITERATURA
LITERATURA
MALAJ, Edmond: Baleci në Mesjetë (The Medieval Balezo and its diocese during the Middle Ages). Studime Historike. 3–4: 34. (2016) (PDF)
MALAJ, Edmond: Baleci në Mesjetë (The Medieval Balezo and its diocese during the Middle Ages). Studime Historike. 3–4: 34. (2016) (PDF)
- Sažetak. The goal of this article is to give data n the history of Balec, a town lying a few kilometers to the Northwest of Scutari and existing from the Early Middle Ages to the beginning of the Late Middle Ages and its heyday should have been in the 14th century. We come across some data on this town by Ippen, Farlati, Jirecek, Sufflay, Schmitt, etc. The first medieval source where the name of this town shows up ist the Dioclea Presbyter's writing about 1200. In this article based on the abovementioned authors or documentary sources, I attempt to surpass what has been written so far about this town. And I want to bring to light as much as possible the quite dark and enigmatic history of this old domicile about which we find almost no data at all in the whole Albanian historiography so far. The article has two parts, which deal with two different aspects of it. The secular world (data on the town, population, and its economy) that is the first part and the religious world, that is the second part of the article, where the history of the diocese, of the Bishopric and the clergy of medieval Balec is treated.
